Geopolitieke spanningen komen terug op de werkvloer: ‘Managers zijn hier niet voor opgeleid’

Geopolitiek heeft tegenwoordig een directe invloed op onder meer wisselkoersen, toeleveringsketens, reputatierisico’s en wet- en regelgeving. Bedrijven moeten daardoor strategische keuzes maken over waar ze produceren, investeren en zakendoen.

Volgens Diederick van Wijk, research fellow bij Clingendael, blijft één aspect daarbij vaak onderbelicht: de impact op personeel en organisatiecultuur. „Veel bedrijven kijken naar geopolitiek vanuit supply chains en risico’s die je kunt kwantificeren. Veel moeilijker is het om te kijken hoe het doorwerkt op je personeel. Dat gaat om soft skills. Managers zijn opgeleid in een tijd waarin globalisering een gegeven was: een tijd dat daar minder over nagedacht hoefde te worden. Die wereld bestaat niet meer.”

Lees ook: World Economic Forum waarschuwt: wereldwijde crisis dreigt door klimaat en geopolitieke spanningen

Conflicten tussen collega’s

Volgens Clingendael is er sprake van een ‘geopolitieke klimaatverandering’: geopolitiek is niet langer een incidenteel risico, maar een blijvende factor. De mondiale spanningen blijven niet op bestuursniveau hangen, maar kunnen ook teams raken, ziet Van Wijk.

„Uit onderzoek blijkt dat één op de drie werknemers weleens een conflict heeft meegemaakt dat begon als een politiek meningsverschil. Dat kan een direct gevolg zijn van politieke polarisatie. Het kan ook pertinenter worden als je bijvoorbeeld Russisch en Oekraïens personeel in één team hebt. Sinds de oorlog is het haast onwerkbaar om diezelfde mensen in één team te hebben.”

Tekst gaat verder onder de foto.

Boze Google-medewerkers

Ook bedrijven die actief zijn in conflictgebieden kunnen intern spanningen voelen. Bijvoorbeeld wanneer medewerkers familie hebben in een oorlogsgebied, of wanneer personeel het niet eens is met de activiteiten van het bedrijf in een bepaald land.

Een bekend voorbeeld is Project Maven, een AI-project van het Amerikaanse ministerie van Defensie waarbij Google betrokken was. Toen Google-werknemers massaal protesteerden tegen de militaire toepassing van AI, besloot het techbedrijf uit het project te stappen. Van Wijk: „Het laat zien dat management zich moet verhouden tot de opvattingen van het personeel.”

Expats, visa en geopolitiek

Vooral bedrijven met internationale teams zijn kwetsbaar voor geopolitieke spanningen. Volgens Van Wijk speelt daarbij een belangrijke trend: ‘weaponized interdependence’ – het inzetten van economische afhankelijkheden als geopolitiek drukmiddel. Dat kan verrassend concreet worden.

„Het gaat niet alleen om handelslijnen of technologie, maar ook om de nationaliteit van medewerkers. Visa-regels kunnen veranderen door geopolitieke spanningen. In de Verenigde Staten is bijvoorbeeld het H1B-visasysteem aangepast, terwijl daar enorm veel mensen uit India in de techsector werkten. Als je niet weet of je visum verlengd wordt, is dat voor personeel heel stressvol en voor bedrijven lastig om langetermijnplannen te maken.”

Lees ook: Anthropic versus Trump: ‘Moraalridder spelen heeft wel degelijk zin’

Consultants en kenniswerkers lopen risico

Ook in Europa speelt dit. In verschillende landen worden beperkingen overwogen voor medewerkers uit bepaalde landen in gevoelige sectoren, zoals technologie of universiteiten, vanwege zorgen over kennisdiefstal of politieke beïnvloeding.

Volgens Van Wijk zijn vooral kennisintensieve sectoren gevoelig voor geopolitieke spanningen. Consultancy, technologie en universiteiten lopen daarbij voorop. Hij noemt een voorbeeld uit 2023, toen consultants van een groot internationaal kantoor in China werden aangehouden en ondervraagd door de autoriteiten. Consultancy is volgens hem gevoelig omdat bedrijven werken met strategische en economische informatie. „Technologie is gevoelig voor diefstal, consultancy voor kennis, en universiteiten voor onderzoek en innovatie. Dat zijn allemaal sectoren waar geopolitiek sneller een rol gaat spelen.”

Managers onvoldoende voorbereid

Opvallend is dat veel managers zich wel bewust zijn van geopolitieke risico’s, maar er weinig concreet beleid op maken. Uit internationaal onderzoek dat Clingendael aanhaalt blijkt dat 45 procent van de managers zich bewust is van geopolitieke spanningen, maar dat slechts 28 procent ook daadwerkelijk voorbereidingen treft. „Dat is zorgwekkend, want het is een blijvend fenomeen waar je je op moet voorbereiden,” zegt Van Wijk.

Nederland is daarbij extra kwetsbaar, omdat de economie sterk afhankelijk is van internationale handel en internationale samenwerking. „Tegelijkertijd kan die internationale oriëntatie ook een voordeel zijn, omdat Nederlandse bedrijven vaak al gewend zijn om met internationale verschillen om te gaan.”

De rol van de leidinggevende

Bij het voorkomen van geopolitieke spanningen binnen een team is volgens Van Wijk communicatie cruciaal. „Wees daar heel helder in. Mensen zijn hyperalert op inconsistenties of het kiezen van partijen. Ga het gesprek aan en laat dingen niet in het luchtledige hangen, maar wees consistent en duidelijk.”

Daarnaast moeten managers zich realiseren dat internationale conflicten steeds meer naar binnen komen. Van Wijk noemt dat de ‘ver-binnenlandisering’ van geopolitiek: „Mensen ervaren internationale conflicten intens via sociale media en hun eigen algoritme-bubbel. Bewustzijn daarvan kan helpen. Het enige wat je kunt doen, is het gesprek aangaan.”

Oefenen met risicoscenario’s

Volgens Clingendael moeten bedrijven geopolitiek net zo benaderen als andere strategische risico’s: systematisch en vooruitkijkend. In hun onderzoek spreken zij over een ‘geopolitieke buienradar’ voor bedrijven: een manier om vroegtijdig te zien welke internationale ontwikkelingen impact kunnen hebben op de organisatie. Een belangrijk hulpmiddel daarbij is het denken in scenario’s.

Clingendael beschrijft verschillende transmissiekanalen; manieren waarop geopolitiek een organisatie kan binnenkomen, bijvoorbeeld via handel, wetgeving, reputatie, technologie, personeel of financiering. Van Wijk: „Je moet kijken naar die ontwikkelingen en een scenario bedenken: hoe zou dit ons kunnen raken? Als je dat van tevoren bedenkt, weet je wat je verantwoordelijkheid is en wat personeel en klanten van je kunnen verwachten. Grote bedrijven oefenen soms zelfs met risicoscenario’s, bijvoorbeeld door crisissituaties te simuleren.”

Lees ook: Fenna de Man: waarom de sterkste leiders wegblijven van kantoorpolitiek (en simpelweg zichzelf zijn)

Is de Chief Geopolitical Officer de oplossing?

In sommige organisaties wordt geopolitiek inmiddels zo belangrijk dat er een nieuwe rol ontstaat: die van Chief Geopolitical Officer. Volgens Van Wijk is dat geen overbodige luxe. „Het is raadzaam om ergens in de organisatie, op een plek met autoriteit, een positie te beleggen waar strategie, risicomanagement en juridische zaken samenkomen. Je wilt een bredere blik dan alleen public affairs of juristen; je wilt die 360-graden view van je organisatie.”

Wat kunnen leidinggevenden concreet doen? Praktische tips van Diederick van Wijk:

• Denk in scenario’s: hoe kunnen geopolitieke ontwikkelingen jouw organisatie raken?

• Breng ‘transmissiekanalen’ in kaart: supply chains, personeel, wetgeving, reputatie, technologie.

• Zorg voor duidelijke en consistente communicatie richting medewerkers.

• Ga gesprekken over politieke spanningen niet uit de weg, maar faciliteer ze.

• Houd rekening met visum- en nationaliteitsrisico’s bij internationale teams.

• Oefen met crisisscenario’s, net zoals bij cyberaanvallen of supply chain-problemen.

• Wees vooral alert in sectoren gerelateerd aan technologie en innovatie; die zijn gevoeliger voor kennisveiligheid en geopolitiek kan er sneller een rol spelen.

• Beleg geopolitiek op directieniveau, bijvoorbeeld via een Chief Geopolitical Officer of een vergelijkbare rol.

• Kijk niet alleen naar financiële risico’s, maar ook naar impact op personeel en organisatiecultuur.

Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in: