In een periode waarin het collectieve gedachtengoed onder druk staat en AI op de werkvloer zowel fascinatie als onzekerheid oproept, vond op de dag van de gemeenteraadsverkiezingen een wisseling van de wacht plaats.
Oud-vakbondsbestuurder Jaap Jongejan (69) droeg na dertien jaar de directiestaf over aan voormalig Tweede Kamerlid en beroepsbestuurder Liane den Haan (58). Tijd voor reflectie en een vooruitblik.
Lees ook: Future Skills: wat zijn het, waarom zijn ze zo gewild en hoe belangrijk zijn ze voor de werkvloer?
Diepgewortelde begrippen bij het instituut
Jaap Jongejan is na 52 jaar hard werken toe aan wat rust. Komt de afdronk al enigszins naar boven? „We gaan het zien. Helemaal niets doen zit niet in mijn aard, maar flink wat versnellingen lager is voor nu uitstekend. Bij mij heeft de mens altijd centraal gestaan. De mens mag er zijn. Zo kijk ik meer naar wat er mag en kan, in plaats van naar wat er vanuit een eenzijdig perspectief zou móeten. Naast die mens als centraal uitgangspunt vind ik de context altijd belangrijk. Die context verandert constant.”
“Bij mij heeft de mens altijd centraal gestaan. De mens mag er zijn”
Jaap Jongejan
Dat laatste vraagt ook om aanpassingsvermogen van leiderschap: „Leiders hebben de verantwoordelijkheid om hun organisatie mee te nemen, mensen uit te leggen waarom ze iets gaan doen en hen te inspireren om mee te gaan en daarin eigen verantwoordelijkheid te nemen.”
Financieel gezond fundament
In de jaren 90 vond hij inspiratie in het christelijk-sociaal gedachtengoed van het CNV, waar hij ruim twintig jaar voorzitter was. Daaruit putte hij ook om zelf anderen te inspireren. Waar vond hij de inspiratie tijdens zijn tijd bij SBI? „De bijeenkomsten met ons Curatorium (waarin voormalig politici en wetenschappers zetelen) kon ik bijzonder waarderen. Daar namen we de tijd om vanuit de context van de gehele samenleving medezeggenschap en menselijke verhoudingen te doorgronden.”
De mensen om hem heen kennen hem vanuit twee gezichtspunten. Als het op samenwerking aankwam, zag hij zichzelf als een van de velen. Dat komt uit een diepe persoonlijke overtuiging. De andere kant van hem was die van directeur-bestuurder. Uiteindelijk moest hij voor een organisatie met 150 medewerkers en veel partners bouwen aan en waken over een financieel gezond fundament.
“Het sterke ‘wij’-gevoel van de jaren ’50 maakte vanaf de jaren ’80 en ’90 plaats voor de stem van het individu”
Jaap Jongeman
Jongejan pleit voor nieuwe verbinding
Hoe kijkt hij naar deze periode waarin veel maatschappelijke verworvenheden uit de naoorlogse periode niet meer vanzelfsprekend zijn? Jongejan: „Het sterke ‘wij’-gevoel van de jaren ‘50 maakte vanaf de jaren ‘80 en ‘90 plaats voor de stem van het individu. Het tempo van veranderingen ligt tegenwoordig erg hoog. Mensen kunnen dan afhaken, wat kan leiden tot apathie. Ook ontstaan er gemakkelijk mythes waarin mensen andere zekerheden zoeken.”
Jongejan pleit voor nieuwe verbinding, in de samenleving en bij organisaties. Waar gaat die ontstaan? „Vaak wordt snel naar de overheid gewezen. Maar als die met regels komt, ontstaat er ook meteen argwaan. We laten ons tegenwoordig niet meer zoveel vertellen.”
Burgers moeten en kunnen zelf meer verantwoordelijkheid nemen. Jongejan: „We werken ook samen met het Centrum van Actief Burgerschap, dat sinds 1 januari bij ons op Landgoed Zonheuvel is gevestigd. De burgerraden die langzaam de kop opsteken, zijn een goed voorbeeld van actief burgerschap. Hoe maak je een samenleving meer ‘van ons’, en verminder je de afhankelijkheid van de overheid? Dat kun je goed vergelijken met medezeggenschap bij bedrijven.”
Lees ook: Eric Bartels sprak 623 CEO’s: ‘Slechts 5 procent snapt de nieuwe economie’
Structureel tekort aan medewerkers
De arbeidsmarkt kent al langer grote uitdagingen, zoals het schijnbaar structurele tekort aan medewerkers. Jongejan reflecteert: „Werknemers kijken tegenwoordig anders naar de verhouding tussen werk en privé. Als werkgever moet je een visie ontwikkelen die boven die traditionele splitsing uitstijgt.” Hij moedigt werkgevers aan om bij werving vooral flexibiliteit te bieden. „Durf je het als werkgever aan om op het werkrooster ‘thuis’ als vertrekpunt te nemen? Steeds meer mensen hebben die flexibiliteit nodig in hun dagelijkse leven.”
Flexibiliteit gaat goed samen met de begrippen samenwerking en vertrouwen, die sterk appelleren aan medewerkers van vandaag. Hij ziet wel in dat daar wat tijd voor nodig is: „Wij praten hier vaak over duurzaamheid, vertrouwen, en bezinning. Het economisch denken blijft vooralsnog dominant, dat verschuift maar langzaam.”
AI in het curriculum van SBI
En welke plek heeft of krijgt AI in het curriculum van SBI? Jongejan: „Wij benaderen de sociaal innovatieve kant van AI. Nu gaat het nog om acceptatie en adaptatie. We proberen de context van AI beter te begrijpen. Straks gaat het om het positioneren van AI in organisaties. Hoe gaan we bijvoorbeeld om met de herverdeling van arbeidstijd? Is de tijdwinst door AI automatisch voor de werkgever? Of is de productiviteitswinst ook te verzilveren door medewerkers? Hoe voorkomen we een nieuwe tweedeling tussen de haves en de have-nots?’’
“Ik geloof in onbaatzuchtig samenwerken als partners. Neem met partners de tijd voor de relatie, de inspiratie en de bezinning”
Jaap Jongejan
SBI bouwt nu aan een platform voor AI en Sociale Innovatie. Het zal een typisch trial-and-errortraject worden”, vermoedt Jongejan. En, met een glimlach: „Misschien moeten we AI voorleggen wat sociale innovatie onder AI kan zijn.”
Tenslotte dicht SBI ook een belangrijke rol toe aan partnerships. De S van SBI staat tenslotte voor Samenwerking. Wat heeft hij ontdekt als geheim van een succesvolle samenwerking? „Ik geloof in onbaatzuchtig samenwerken als partners. Neem met partners de tijd voor de relatie, de inspiratie en de bezinning. Leer het perspectief van de ander kennen en stel oordelen uit. Het helpt als je je realiseert dat je er op eigen kracht nooit komt.”
Wat doet opvolger Liane den Haan?
Opvolger Liane den Haan komt met een breed pakket aan bestuurservaring bij SBI binnen. We kennen haar nog als Tweede Kamerlid. Met de val van Rutte IV kwam eind 2023 haar politieke carrière ten einde. Het was niet haar ding. Zij had nog andere noten op haar zang. Al lang koesterde Den Haan de wens om een bestuursfunctie in de zorg te bekleden, waar ze haar hart voor ouderen kon laten spreken en haar verontwaardiging over de inefficiënte inzet van kapitaal kon aanspreken.
Na een periode als zorgbestuurder vond ze nieuwe inspiratie tijdens een reis van zes weken door Polen. Ze wilde zich inzetten op het snijvlak van bedrijfsmatig besturen en ondernemen, maar wel met de duurzame maatschappij als uitgangspunt. Toen Den Haan zag dat Jaap Jongejan met pensioen ging, viel de keus snel op het domein arbeid, en dan met name duurzame arbeidsverhoudingen. De twee kenden elkaar al uit de tijd dat Jaap voorzitter was van het CNV en zij in het bestuur zat van ouderenorganisatie ANBO.
De eerste 100 dagen van Den Haan
Wat neemt ze mee uit vorige bestuursfuncties? „De waarde van een integrale aanpak. Vaak presenteren besturen losse veranderingen aan een OR als een voldongen feit. Ik vind als bestuurder dat je medezeggenschap in een vroeg stadium moet meenemen, als het vel papier nog leeg is, niet als alles al in kannen en kruiken is.”
De periode van 100 dagen zit er ten tijde van het interview voor haar net op. Wat ziet ze om zich heen? „Veel collega’s met ongelofelijk veel bezieling en passie voor hun werk. Er is een natuurlijke focus op ontwikkeling en ondernemen. Een goed gesprek begint hier vaak met ‘Hoe kunnen we...’.”
“Hoe laten we de ogen en oren van een bedrijf vandaag de dag beter functioneren? Hoe kun je de democratie op de werkvloer samen vormgeven?”
Liane den Haan
Op het fundament dat Jongejan destijds legde, nadat hij een einde maakte aan een wankele financiële periode, kan zij nu samen met haar mensen werken aan een nieuwe visie voor 2030. Die wordt breed ingestoken, zoals je ook mag verwachten in deze inspirerende omgeving. Maar de weg daarheen en het nieuwe meerjarenplan voeren langs de koers die haar voorganger voor SBI heeft uitgezet.
Waar ziet ze urgente punten? „Allereerst kunnen we ons verhaal extern nog beter neerzetten. Kijkend naar de maatschappelijke agenda van deze tijd moeten we als Huis van de Arbeidsverhoudingen invulling geven aan moderne medezeggenschap.” Een begrip als sociale innovatie vraagt om nieuwe impulsen. Den Haan: „Hoe laten we de ogen en oren van een bedrijf vandaag de dag beter functioneren? Hoe kun je de democratie op de werkvloer samen vormgeven? Waar zit die stemknop in het bedrijf?”
“Bij mij krijgen in ieder geval tegendenkers ruimte. Dat mag in een organisatie, en een organisatie heeft ze ook nodig”
Liane den Haan
Medewerker als ‘King for a Day’
Het lijkt tegenwoordig een hele klus om organisaties bij elkaar te houden. Den Haan deelt enkele inzichten: „Ga niet te lang door op de individuele belangen. Denk goed na over het belang om successen te delen, door de hele organisatie heen. Mensen willen echt verbinden in en met hun bedrijf. Betrek ze dan ook bij de koers, en de beslissingen. Denk niet dat je er met een vrijdagmiddagborrel alleen komt.”
Liane den Haan staat zelf bekend om haar meewerken op de vloer. Soms ook met de overall aan. „Dat leidt soms tot hilariteit, dat is prima. Mensen zien dat ik hier bewust en oprecht voor kies.”
Staat ze er open voor dat het andersom ook kan? Een medewerker als ‘King for a Day’? Den Haan denkt even na. „Bij mij krijgen in ieder geval tegendenkers ruimte. Dat mag in een organisatie, en een organisatie heeft ze ook nodig. En als mensen met mij een dag willen meelopen, dan kan dat natuurlijk ook.”
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in:
