Maartje Bakers, documentairemaker De Manager: ‘Vaker had ik het idee dat leidinggevenden een soort Tefal-pannen zijn’

Op 3 september gaat De Manager in première. De documentaire laat - echte - gesprekken zien waarin werknemers worden beoordeeld door hun leidinggevende(n).

We zien hoe leidinggevenden feedback geven en zoeken naar een balans tussen richting geven en menselijk leiderschap. Tegelijkertijd vragen medewerkers om duidelijkheid, inspraak en veiligheid. De invulling van leiderschap en machtsrelaties op de werkvloer; het komt er allemaal in terug.

Lees ook: ‘Goed leiderschap is niet altijd aardig of comfortabel’, waarom je spanning niet moet vermijden

De man en zijn macht

Maartje Bakers, documentairemaker van De Manager: „Ik heb hiervoor een film over vrouwen gemaakt en wilde nu eens een film over mannen maken. Mannen en macht. Ik dacht aan mijn eigen werksituatie op dat moment, een periode met zeer veel wisselende leidinggevenden. Bij die mensen zag ik steeds weer bepaalde patronen terugkeren. Patronen in de onderlinge verhoudingen en de gesprekken die ik met ze had. Het overgrote deel van die leidinggevenden was man. Je ziet dat terug in de managementstatistieken van Nederland. Het zijn nog steeds bijna allemaal witte, heteroseksuele mannen.’’

Voor Bakers was dat het vertrekpunt voor het narratief dat ze in de documentaire wilde gebruiken. Toch verschoof het vizier al snel van ‘de man met macht’ naar ‘leiderschap op de werkvloer in het algemeen’. Haar vraag werd steeds meer: waarom doen leidinggevenden wat ze doen? Is het iets dat eigen is aan managers?

„Soms voelde ik de empathie tijdens een functionerings- of beoordelingsgesprek, maar vaker had ik het idee dat deze mensen een soort Tefal-pannen zijn. Ze laten ‘s nachts alles eenvoudig van zich afglijden en slapen als een roos.”

,,Op een gegeven moment dacht ik: dat is misschien wel een eigenschap die wordt gezien als een noodzakelijke kwaliteit voor het uitvoeren van een managementfunctie. Want elke nacht wakker liggen van de problemen van je werknemers is kennelijk niet aantrekkelijk voor een organisatie.’’

Macht en invulling van persoonlijk leiderschap

Uiteindelijk moest De Manager gaan over macht en de invulling van persoonlijk leiderschap, memoreert Bakers. „En niet per se meer over mannen met macht. Het is wel een van oudsher door mannen met macht gecreëerde wereld die je in de documentaire ziet. Vrouwen opereren in die wereld vaak in een context die al voor hen gemaakt is. In een neoliberaal systeem dat eveneens sinds lange tijd bestaat. Dat is een wereld waarin vrouwen zich vaak nog steeds tot mannen moeten verhouden.”

Het is een interessant gegeven, maar het is niet de kern van de documentaire. Die gaat vooral over de dilemma’s van leidinggevenden en werknemers. „Er gebeurt iets ongemakkelijks tussen die twee mensen. Dat zie je terug in bijna elk gesprek.’’

Opvallend: de kijker ziet telkens de leidinggevende in beeld, maar de werknemer niet. Je hoort alleen zijn of haar stem. ,,Ik heb daarvoor gekozen omdat de documentaire in de bioscoop te zien is. Daardoor krijgt de kijker het idee dat hij of zij letterlijk tegenover de manager aan tafel zit. De persoon voelt dan als je eigen leidinggevende."

,,Het is een uitnodiging voor het publiek om zich heel actief te verhouden tot wat er op het grote doek gebeurt. Overigens wil ik de werknemer ook beschermen door hem of haar niet in beeld te brengen. Die persoon is kwetsbaarder in zijn positie dan de leidinggevende, omdat die er actief voor koos zich te laten filmen."

Lees ook: Zo geef je feedback zonder iemand te kwetsen: vijf constructieve stappen

De middenmanager: tussen twee vuren in

De leidinggevende weet natuurlijk dat er een camera op hem of haar is gericht. Vertekent dat de realiteit niet enigszins? Misschien is de manager net wat empathischer of doortastender dan normaal, omdat hij of zij weet dat Maartje Bakers en haar team meekijken.

,,Er gebeurt altijd wel iets als er een camera op je neus staat, natuurlijk. Maar weet: ik was zelf niet in de ruimte waar het gesprek plaatsvond. Er was geen crew. We zaten in een andere ruimte, deden alles op afstand. Daardoor had de camera maar weinig effect op het gesprek."

Tijdens het filmen kreeg Bakers juist meer respect voor de middenmanager. Letterlijk voor zijn of haar positie op de werkvloer en zeker tijdens het gesprek.

,,Die middenmanager staat meestal tussen twee vuren, omdat de top veel invloed heeft op hoe je je rol vervult. Of omdat de aandeelhouder en de bestuurskamer heel veel invloed hebben op jouw mogelijkheden. Juist over dat systeem gaat de film voor een belangrijk deel.”

,,We zitten met z’n allen in dat systeem. We worden geacht om allemaal mee te draaien. Maar er is amper tijd om erbij stil te staan: zijn we er tevreden mee en werkt het goed? Het systeem loopt op zijn einde, constateren experts en critici terecht. Dat gegeven vind ik enorm interessant en relevant.’’

Sociale veiligheid op de werkvloer

Maartje Bakers haalt ook de sociale veiligheid op de werkvloer aan, een hot topic van de laatste jaren. ,,Dan moet je niet alleen denken aan het feit dat een leidinggevende in je bil knijpt. Dat is een uitwas. Het speelt zich ook op een ander niveau af, dat zie je ook terug", zegt Bakers.

,,Het speelt zich ook af tussen die twee mensen in de ruimte tijdens hun functionerings- of beoordelingsgesprek. Maar ik stel de kijker de vraag: moeten we daar niet iets mee?"

„Ik denk dat een gevoel van onveiligheid al kan ontstaan voordat het gesprek begint. Stel, jij bent mijn leidinggevende. Dan heb je een andere rol dan ik. Jij sluit de deur van de kamer, ondervraagt mij, schrijft een verslag en daar moet ik mijn handtekening onder zetten. Er hangt voor mij veel van die handtekening af. Een loonsverhoging, een promotie en het antwoord op de vraag of mijn werk wordt gewaardeerd."

„Dat is best kwetsbaar. En daardoor weet ik indirect dat ik als werknemer minder vrijheid heb om kritisch te zijn en iets te zeggen dan jij als leidinggevende. Ik word op dat moment beoordeeld, jij niet.”

„De hele constructie is gebaseerd op dossiervorming. Dat kan iets met je gevoel van veiligheid doen en staat een oprecht en open gesprek in de weg. Enorm zonde: het voelt dan als een afrekening en dat kan en mag niet de bedoeling zijn. De factor menselijkheid is dan al bijna verdwenen voordat het gesprek goed en wel is begonnen."

Lees ook: Functioneringsgesprekken: zo moet het wél (met dank aan Nadia van der Vlies)

Oude wijn in nieuwe zakken

Het doel van Bakers was om een probleem in de vorm van een documentaire te laten zien, niet om een oplossing aan te dragen. ,,Oplossingen worden al heel veel gedeeld in deze branche. Heel goede oplossingen, maar ook heel naïeve."

,,In de wereld van training en consultancy wordt veel nagedacht over oplossingen die het systeem en de kaders ongemoeid laten en ook bijpassende neoliberale taal gebruiken om dat aan de man te brengen. Dat leidt tot blinde vlekken, waarbij men aanneemt dat dat kader voldoende is toegerust om de menselijkheid en gelijkwaardigheid te bieden die we tegenwoordig ook zoeken. Terwijl we elkaar ondertussen op KPI’s blijven afrekenen."

„Het heersende systeem heeft in mijn ogen veel invloed op de psychologie van de werkvloer. Als je daar niet naar durft te kijken als je iets wilt verbeteren, ben je met gebonden handen bezig. Dan kleur je alleen binnen de lijntjes.”

„Daar komt bij dat veel consultants en trainers advies aanbieden dat niet altijd evidencebased is, maar berust op een eigen interpretatie die ‘uniek wordt gemaakt’, zodat die als product kan worden verkocht. Als de beoogde kopers vooral binnen de veilige kaders van het systeem willen blijven denken, draai je in rondjes en verandert er weinig.”

Welk gesprek uit De Manager is Bakers het meest bijgebleven? ,,Dat is een gesprek tussen een middenmanager en een man met een gezin bij wie thuis van alles aan de hand is. Die werknemer heeft een paniekaanval gehad. De manager heeft geleerd om heel goed te luisteren naar de ander, om de juiste vragen te stellen en in te zoomen op de problemen waar de werknemer mee te maken heeft. Hij heeft zelfs de mogelijkheid om een maatschappelijk werker en een gezondheidscoach aan te bieden."

„Op een gegeven moment blijkt dat de man een tijdelijk contract heeft. Hij krijgt toch een beetje het verwijt dat hij de boel thuis niet op orde heeft. Vervolgens krijgt hij een deadline om de problemen thuis op te lossen in de twee maanden waarin zijn contract nog loopt. Dat vind ik erg ingewikkeld. In principe krijgt de man te horen: los het op of je ligt eruit. Ondanks de goede bedoelingen en de juiste gesprekstechniek van de leidinggevende.’’

Lees ook: Functioneringsgesprekken, hoe pak je die het beste aan?

Verplicht huiswerk voor elke leidinggevende?

,,Ik denk dat het ontzettend interessant, nuttig en leuk kan zijn om samen met je werknemers, het managementteam of bestuurders de documentaire te gaan zien. Het biedt de kans om op een heel ander niveau met elkaar van gedachten te wisselen.”

,,Je kunt als manager zo te weten komen hoe jouw team naar de huidige structuur binnen het bedrijf kijkt. Of hoe de top het ziet. Vinden ze iets normaal of juist grensoverschrijdend? Dat maak je eenvoudiger bespreekbaar met deze documentaire. Weet je: er is niet één waarheid. Iets is niet alleen goed of fout. Dat is te simplistisch gedacht.’’

Heeft Maartje Bakers door De Manager nog een ultieme tip voor managers die het anders en beter willen aanpakken? „Ja! Geloof niet in één ultieme tip. Dat is mijn tip. Die vraag doet de complexiteit van dit thema te kort. Er is geen allesomvattende methodiek die alles dekt. Wat je kunt doen, bevindt zich op meerdere niveaus.”

„Dat betekent niet dat dat een excuus is om het te laten zitten. Juist niet: ga in gesprek met je mensen, stel hun vragen en ga met hun antwoorden aan de slag. Ga op zoek naar de blinde vlekken. Misschien helpt mijn film daarbij. Denk eens buiten de lijntjes van winst, verlies, performance en kwantificeerbaarheid. Je kunt ook een waardevol functioneringsgesprek voeren zonder een eindoordeel te vellen."

Bekijk hieronder de trailer van De Manager:

Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox, ook over leiderschap, ook over HR. Schrijf je hier nu gratis in: