„Dit moeten we in Nederland niet willen, zeker niet als je ziet dat OpenAI en Microsoft hierachter zitten”, vertelt Ajuna Soerjadi. „Als je toch tot zo’n gratis cursus en abonnement besluit, kies dan in ieder geval voor een Europese tool, of het Nederlandse GPT-NL.”
In Malta krijgen inwoners een gratis AI-cursus van de overheid, en wie slaagt, krijgt een gratis jaarabonnement op de betaalde versie van ChatGPT of Microsoft Copilot. De Maltezer overheid bedacht het initiatief samen met OpenAI, de uitvinder van ChatGPT. Dat bedrijf wil landen dolgraag helpen bij de adoptie van hun eigen AI, want ja, kassa.
De mythe van de onvermijdelijke AI-revolutie
„Malta doet dit omdat de regering vindt dat niemand op dat eiland moet achterblijven in de AI-revolutie”, vertelt Soerjadi, maar AI is geen natuurkracht die zomaar op ons af komt denderen. Daarvoor kiezen we zelf. „Wanneer je als overheid zegt: iedereen moet hieraan meedoen, anders raak je achterop, dan houd je die mythe zelf in stand.”
‘Gratis’ Big Tech-cursussen
Die gratis cursussen zijn vooral een strategische zet van OpenAI en Microsoft - en hoezo gratis? Alsof beide bedrijven handelen uit liefdadigheid. Ze willen marktaandeel, gebruikersdata en langdurige afhankelijkheid, zoals ook de Nederlandse overheid zich afhankelijk heeft gemaakt van die twee techgiganten.
„Ook op Malta beschouwen ze AI als een doel op zich”, zegt Soerjadi, die vorig jaar is gekroond met de ‘Responsible AI Leader Award’ van Women in AI Benelux. „Ze willen alle inwoners van het eiland AI-geletterd maken, zonder precies te weten welke problemen ze daarmee moeten oplossen.” Alsof AI het antwoord is op alles, zoals ze geloven binnen techno-solutionisme.” „Kijk eerst welk probleem je wilt oplossen en vraag pas daarna of AI daarvoor de beste oplossing is.”
AI-geletterdheid is prima, maar niet in de versie van OpenAI en de Maltezer overheid, zegt Soerjadi. Een cursusje prompten en andere leuke AI-trucjes volstaat niet. „Voor mij betekent AI-geletterdheid dat mensen kritisch kunnen doorzien wat big tech wil verkopen, en tegen welke prijs.”
Lees ook: ChatGPT, Claude of Perplexity? AI-expert beantwoordt al je werkvragen
Klimaatimpact en modern datakolonialisme
Kijk naar het energie- en watergebruik: meer AI betekent meer datacenters. Maar zoveel extra energie kan de wereld nooit produceren. Daarbij is Amerikaanse big tech de slippendrager van Trump, zegt zij. Je moet je als regering afvragen of je als zijn steunkousen wil fungeren.
Daarbij zorgt AI voor datakolonialisme, waarschuwt Madhumita Murgia in haar boek ‘In de schaduw van AI’. Mensen in lageloonlanden labelen data en modereren content voor hongerloontjes, een moderne vorm van slavernij. Hoe meer Amerikaanse big tech we gebruiken, hoe meer we dat systeem in stand houden, terwijl de mensen in die landen zelf niet profiteren van AI. Soerjadi: ,,Omdat ze daar nauwelijks toegang tot het internet en de tools hebben”.
„Dat zou dan ook de insteek van zo’n gratis AI-cursus moeten zijn”, zegt Soerjadi: willen we met z’n allen hieraan meedoen? Voor die discussie is het nog niet te laat, merkt zij om zich heen. Vanuit Gen Z ontstaat een groeiende kritiek op AI. Niet alleen omdat het een banenbedreiger is, maar vooral omdat jongeren de gevolgen ervaren. Soerjadi wijst naar de AI Barometer van Nederland Digitaal: „We gebruiken meer AI en vertrouwen dat minder.” Het wantrouwen onder gebruikers is gestegen naar 31%.”
Lees ook: Hoe AI de banen in de financiële sector in hoog tempo verandert
Gen Z luidt de noodklok: verlies van menselijke vaardigheden
Gen Z ziet vooral hun human skills verschrompelen, zoals sociale en communicatieve vaardigheden, vooral het omgaan met ongemak. „AI maakt alles soepel en frictieloos”, zegt Soerjadi: teksten, gesprekken, zelfs relaties. Mensen hebben een AI-vriendin of virtuele partner: altijd beschikbaar, nooit ruzie, geen afwijzing, geen tegenspraak. „Juist in wrijving leer je luisteren, discussiëren en rekening houden met anderen.”
Volgens haar schuilt daar een serieus risico van AI: dat mensen minder leren omgaan met de rommeligheid van het echte leven. En dat ze hun kritische denkvermogen vaker uitbesteden aan ChatGPT. „Velen nemen AI-antwoorden klakkeloos over, zonder te controleren of die kloppen.” Bij een zoekmachine zag je verschillende bronnen: komt dit van een betrouwbare of sketchy website? Dat weet je bij AI niet.
Soerjadi is niet tegen AI en zij wil ook niet met het vingertje wijzen. „Een ethicus zal nooit zeggen wat iemand wel of niet mag doen.” Het gaat haar om de vraag hoe de technologie die jij gebruikt aansluit bij jouw waarden als mens. „AI moet ons leven verrijken in plaats van ondermijnen.”
Lees ook: De 10 GEO-geboden: zo verover je de wereld van ChatGPT, Gemini en Claude
Van democratie naar algocratie
Daar gaat het mis, vindt zij. „Algoritmes sturen en beïnvloeden inmiddels grote delen van onze besluitvorming, van een sollicitatieprocedure tot het aanvragen van een verzekeringspolis: we bewegen van een democratie naar een algocratie.”
„Daarmee verschuift langzaam onze norm van wat we als nuttig en waardevol menselijk gedrag beschouwen. Zelf wandelt Soerjadi graag uren in de natuur. „In een wereld die draait om output en efficiëntie vraag ik me dan soms af: ‘Ben ik nog relevant als ik niks productiefs doe?’ Terwijl dat ook mens-zijn is: gewoon zijn, zonder direct iets te hoeven opleveren.”
AI dreigt die vertraging weg te drukken. „Met technologie kunnen we dingen makkelijker en efficiënter uitvoeren, maar wie profiteert van die efficiëntiewinst? Als jij dankzij AI twee keer zoveel output levert, betekent dat niet dat je minder gaat werken of meer gaat verdienen. Die winst gaat naar de organisatie, en jij moet alleen maar harder produceren. We moeten een volwaardig mens kunnen blijven zonder afhankelijk te worden van AI.”
De productiviteitsparadox en de ‘AI Layoff Boomerang’
Binnen de bedrijfswereld heerst een bijna blind geloof dat AI alles efficiënter maakt. Ga als leider eens monitoren of dat echt zo is, zegt Soerjadi. Verschillende onderzoeken bewijzen dat AI op kantoor zorgt voor een stortvloed aan rammelende AI-rapporten en fantasieloze AI-teksten. Collega’s zijn gemiddeld twee uur bezig met factchecken en het corrigeren van al die workslop. Dat vergt meer tijd dan wanneer ze die tekst zelf hadden geschreven. De kosten per werknemer per maand bedragen gemiddeld 186 dollar.
Wat voor de afzender voelt als tijdwinst, verandert in extra werk voor de ontvanger. Dat zorgt voor irritatie, wantrouwen en frustratie op de werkvloer. Soerjadi: „Weet jij hoeveel procent mensen productiever worden door AI? Ze werken 20% langzamer.”
Gek genoeg ontslaan bedrijven massaal mensen omdat AI het werk efficiënter zou maken. Diezelfde bedrijven moeten daarna concluderen dat AI hopeloos tekortschiet, waarna ze hun personeel weer terughalen.
Dat fenomeen heeft inmiddels een naam: de AI Layoff Boomerang. Met als bekendste voorbeeld het Zweedse fintechbedrijf Klarna, waar honderden servicemedewerkers plaatsmaakten voor AI-chatbots. Het resultaat was dat de klanttevredenheid instortte. Echte mensen mochten daarna de troep opruimen. „Meer dan 55% van alle managers heeft spijt van overhaaste AI-ontslagrondes.”
Lees ook: Deze bedrijven geven meer uit aan AI dan aan salarissen
Tijd voor maatschappelijk verzet
Ja, denkt Soerjadi, misschien is het de hoogste tijd om met z’n allen op te staan tegen big tech, in plaats van een gratis cursus van hen te volgen. Het verbaast haar dat zo’n protest er nog niet is geweest. Misschien denken mensen: ik heb geen verstand van technologie, dus ik kan er niet over mee praten.
„AI is geen technisch, maar een sociotechnisch systeem”, zegt zij. Het beïnvloedt hoe we werken, communiceren en leren. „AI gaat niet alleen over software, maar over macht en maatschappelijke keuzes. Mensen moeten zich veel bewuster worden van die impact. De vraag is niet alleen wat AI kan, maar ook of we de gevolgen willen.”
Luister ook naar AI at Work Live op New Business Radio
Job van den Berg, Tom Jessen en Remy Gieling presenteren vanaf dinsdag 26 mei AI at Work Live, een nieuw wekelijks radioprogramma van BusinessWise. Lees er hier alles over.
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in:
