De belangrijkste bevindingen uit de Nederlandse Innovatie Monitor 2026: AI groeit, maar innovatie stagneert
Bijna negen op de tien organisaties gebruiken wekelijks AI. Toch nemen de grote doorbraken af, terwijl geopolitieke spanningen steeds zwaarder wegen. Dat blijkt uit de Nederlandse Innovatie Monitor 2026 van de Universiteit van Amsterdam.
Nederlandse bedrijven zetten AI massaal in. In 88 procent van de onderzochte organisaties gebruikt de gemiddelde werknemer wekelijks kunstmatige intelligentie, bijna drie uur per week. Echte vernieuwing levert dat voorlopig niet op: bedrijven optimaliseren vooral wat ze al deden.
“Juist nu we een nieuwe groeisprong nodig hebben, blijven baanbrekende vernieuwingen achter”
Henk Volberda UvA
De Nederlandse Innovatie Monitor 2026 is uitgevoerd door het Amsterdam Centre for Business Innovation (ACBI) van de UvA, samen met SEO Economisch Onderzoek. Het jaarlijkse onderzoek berust op een gewogen, representatieve steekproef onder leidinggevenden en bestuurders.
Hoofdonderzoeker Henk Volberda, hoogleraar Strategie & Innovatie, spreekt van een paradox. „Bedrijven leren in hoog tempo met AI werken en worden alerter op geopolitieke risico’s. Maar juist nu we een nieuwe groeisprong nodig hebben, blijven baanbrekende vernieuwingen achter.”
De belangrijkste bevindingen uit de Nederlandse Innovatie Monitor 2026:
1.Geopolitiek raakt nu zes op de tien bedrijven
In 2025 zei nog 40 procent van de bedrijven dat geopolitieke ontwikkelingen grote gevolgen voor hen hadden. Nu is dat 61 procent. Bij internationaal opererende bedrijven loopt het aandeel op tot 77 procent, vooral in handel, vervoer en logistiek. „Geopolitiek is in één jaar tijd van een achtergrondfactor uitgegroeid tot dagelijkse realiteit”, zegt Volberda.
2.Voortgang weerbaarheid nauwelijks bijgehouden
Ruim zeven op de tien ondernemingen nemen maatregelen om hun afhankelijkheid van buitenlandse leveranciers, technologie en grondstoffen te beperken. Dat past bij de zoektocht naar meer (digitale) soevereiniteit. Slechts 22 procent monitort de voortgang continu. De rest is nog bezig met het in kaart brengen van afhankelijkheden, het formuleren van doelen of het verzamelen van data. „Het bewustzijn is er, maar dat is nog geen weerbaarheid”, aldus Volberda.
3.ICT is de grootste achilleshiel, bij energie ontbreekt een uitweg
Digitale diensten, waaronder ICT, zijn voor 29 procent van de bedrijven de belangrijkste risicovolle afhankelijkheid. Daarna volgen grondstoffen en halffabricaten (24 procent) en energie (21 procent). De afhankelijkheden liggen vooral binnen de EU. Daarbuiten is de VS belangrijk voor ICT en technologie, en China voor grondstoffen en halffabricaten. Bedrijven zoeken alternatieve leveranciers, ontwikkelen eigen oplossingen of leggen extra voorraden aan. Bij energie lukt dat minder: 49 procent neemt geen enkele maatregel. „Eén maatregel is zelden genoeg, en bij energie hebben veel bedrijven simpelweg weinig handelingsperspectief”, zegt Volberda.
4.Klimaatambities zakken weg, vooral bij de grootste vervuilers
In 2026 streeft 36 procent van de bedrijven naar een verwaarloosbare ecologische voetafdruk in 2030. Nog eens 30 procent mikt op 2050, en 34 procent heeft die ambitie niet of pas na 2050. Vooral bedrijven met een grote voetafdruk stelden hun doelen uit. In die groep halveerde het aandeel dat in 2030 klimaatneutraal wil zijn: van zes op de tien in 2022 naar drie op de tien nu. Een duidelijke invloed van geopolitieke spanningen op deze ambities zien de onderzoekers niet. Onzekerheid kan verduurzaming vertragen, maar bedrijven ook aanzetten tot minder afhankelijkheid van buitenlandse energie.
Lees ook: AI gaat iedereen vervangen: zo pak je zelf de regie over je carrière
5.AI is werkgereedschap geworden, maar vooral achter het beeldscherm
Gemiddeld 2,9 uur per week gebruikt de Nederlandse werknemer AI. Dat ligt hoger dan in eerdere metingen onder bestuurders in andere landen: in de VS ging het in 2025 om 78 procent van de organisaties en 1,7 uur per week, in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk om 1,4 uur. Let op: het zijn metingen uit verschillende jaren, dus geen strikte vergelijking. Het gebruik concentreert zich op tekst- en kantoorwerk: 68 procent van de organisaties zet grote taalmodellen in om teksten te genereren. „De AI-revolutie voltrekt zich voorlopig vooral achter het beeldscherm. De stap naar ingrijpende veranderingen van productie en bedrijfsmodellen moet grotendeels nog worden gezet”, aldus Volberda.
6.Wie AI het best beheerst, presteert beter
De onderzoekers meten ook AI-volwassenheid: in hoeverre een organisatie beschikt over de technologie, data, vaardigheden en processen om AI effectief te gebruiken. Voorop lopen de informatie- en communicatiesector en de zakelijke en financiële dienstverlening. Industrie, landbouw en energie lopen achter.
Hoe volwassener een bedrijf met AI is, hoe beter het presteert, vooral op baanbrekende innovatie en nieuwe manieren van organiseren. „Het onderscheid wordt niet gemaakt door wie een AI-tool heeft, maar door wie data, technologie, vaardigheden en organisatievernieuwing weet te combineren”, zegt Volberda. Dat is een samenhang, geen bewezen oorzaak.
Lees ook: Bill Gates luidt noodklok: ‘Tech-top verzwijgt de ware gevaren van AI’
7.AI bedreigt de eerste treden van de carrièreladder
Volgens de ondervraagde leidinggevenden worden zowel junioren als senioren productiever door AI. Voor jongeren verwachten ze echter een kleiner takenpakket, minder werkdruk en vooral minder werkgelegenheid. Bij ervaren werknemers wordt het werk juist complexer en neemt de werkdruk toe. Dat roept de vraag op hoe jonge professionals ervaring opdoen als AI de eenvoudige taken overneemt. „Het gevaar is dat AI de eerste treden van de carrièreladder wegneemt”, waarschuwt Volberda. Het gaat om verwachtingen van leidinggevenden, niet om gemeten banenverlies.
8.Meer investeren in AI leidt niet tot radicale vernieuwing
Bedrijven investeren meer in ICT, R&D en personeel, maar richten zich vooral op het verbeteren van bestaande producten, diensten en processen. De aandacht voor radicale innovatie, zoals geheel nieuwe producten of markten, is licht afgenomen. Hetzelfde geldt voor managementinnovatie: nieuwe manieren van organiseren, leidinggeven en samenwerken.
Dat is volgens de onderzoekers een probleem: bedrijven worden steeds beter in optimaliseren, maar vernieuwen hun bedrijfsmodel onvoldoende. Er is één lichtpuntje: bedrijven die verder zijn met AI investeren vaker in baanbrekende en organisatorische innovatie.
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in: