Auteur: Cor Hospes
„Je zou als manager moeten benadrukken hoeveel respect je hebt voor iemand die naast zijn werk mantelzorger is”, zegt Merel Feenstra-Verschure, Academic Director en Assistant Professor bij TIAS School for Business and Society. Mantelzorg is geen randverschijnsel. Geen privéhobbel die iemand in stilte moet nemen. „Het is een structureel onderdeel van werkend Nederland.”
Ons land telt zo’n vijf miljoen mantelzorgers. Twee miljoen van hen combineren die zorg met een vaste baan. Het SER-rapport dat afgelopen week verscheen, richt zich op deze werkende groep. Officieel gaat het om minimaal acht zorguren per week, drie maanden achter elkaar. Voor een ouder, partner, kind, buur of vriend. In de praktijk duurt mantelzorg vaak jaren.
Waarom de ‘dubbele vergrijzing’ het team raakt
Zorgen voor een naaste is niets nieuws. Nieuw is de context. Mensen wonen langer zelfstandig thuis. Er zijn meer ouderen en ze worden ouder: een dubbele vergrijzing. Tegelijkertijd neemt het aantal zorgprofessionals eerder af dan toe. Dat betekent dat er meer van de directe familie wordt gevraagd.
Daardoor is een op de vier werknemers mantelzorger, of wordt dat. Dat komt neer op een kwart van de beroepsbevolking. Toch praten veel van hen hier niet over op het werk. Ze denken: dan mis ik misschien die promotie als mijn baas weet dat ik het naast mijn werk heel druk heb. Een kwestie van veiligheid, zegt Feenstra-Verschure. „Daarin speelt een leidinggevende een cruciale rol.”
Als je aan één poot zaagt, kan die stoel nog blijven staan. Maar als meerdere poten gaan wiebelen, dan valt die om.
Merel Feenstra-Verschure TIAS School for Business and Society
Signalen dat je medewerker omvalt
Feenstra-Verschure doet al jaren onderzoek naar mensen die vastlopen in hun werk. Daarbij kijkt ze niet alleen naar de persoon, maar vooral naar de organisatiecultuur. Ze maakt een vergelijking met een stoel met vier poten. „Als je aan één poot zaagt, kan die stoel nog blijven staan. Maar als meerdere poten gaan wiebelen, dan valt die om.”
Mantelzorg is zo’n poot. Het kost tijd, energie en mentale ruimte. „Als op het werk ook nog eens meer van je wordt gevraagd, door een reorganisatie, personeelstekort of zorgen over AI, dan ontstaat instabiliteit.”
Dat wankelen slaat al snel over op de persoon zelf. Feenstra-Verschure: „Zodra mensen in een stresssituatie terechtkomen, raken ze de controle kwijt. Dan kun je niet langer logisch nadenken. De eerste reactie is dan: niet erover praten. Over hoe jij je voelt of dat je misschien hulp nodig hebt.” Dat zwijgen heeft gevolgen. Naar schatting is 18 procent van alle burn-outklachten gerelateerd aan mantelzorg. Feenstra-Verschure weet het zeker: „Met goede leiders kun je dat percentage flink naar beneden brengen.”
Lees ook: Ziekteverzuim blijft stijgen: de vijf grootste oorzaken van langdurige uitval
Creëer psychologische veiligheid
Psychologische veiligheid is daarbij essentieel. Medewerkers moeten het gevoel hebben dat ze hun situatie kunnen delen zonder dat dit hun carrière schaadt. Dat lukt alleen als een manager niet de hele dag boven hen hangt of de baas wil spelen, zegt Feenstra-Verschure. Een leider moet anderen faciliteren, zodat die hun werk zo optimaal mogelijk kunnen doen. Dat betekent ook een luisterend oor hebben voor de privésituatie van je mensen. „Zodat je weet wat er bij hen speelt en begrijpt waar ze tegenaan lopen, want mensen nemen thuis mee naar het werk.”
Toch gebeurt dat te weinig. Werkgevers zien mantelzorg als een privéprobleem: laat mensen dat zelf maar oplossen. De consequenties kun je invullen. „Een derde van alle burn-outs komt voort uit vastzitten in je werk”, weet Feenstra-Verschure uit eigen onderzoek.
Mensen die overkoken door mantelzorg vallen onder die groep. Hun werk lijdt onder hun zorgtaken. Daardoor kunnen ze er soms voor hun team niet 100 procent zijn, en dat krijgen ze terug. Dat zorgt voor onvrede en ongemak en geeft spanning voor zichzelf en hun collega’s. „Ze zitten in een spagaat. Ze zijn niet meer gelukkig op hun werk, maar durven niet weg. Ze hebben hun salaris ook nodig om die mantelzorg te kunnen doen.”
Van individuele last naar maatschappelijk vraagstuk
Jeroen Vermeulen is enorm blij met het SER-rapport, omdat daarin mantelzorg nadrukkelijk wordt benoemd als een maatschappelijk vraagstuk in plaats van een individuele last. Mooi ook dat de overheid daarvoor geld wil vrijmaken. Mantelzorgers zouden acht weken ‘vrij’ moeten kunnen nemen, adviseert de SER, met behoud van 70 procent van hun inkomen. Maar eigenlijk is dat een noodverband. Belangrijker: „Hoe kun je het werk van mantelzorgers vergemakkelijken en burn-outs voorkomen?”
Daarom bedacht hij Zorggenoot. Een organisatie die werkende mantelzorgers en hun werkgevers ondersteunt met een website, AI-assistent en telefonische hulplijn. Dit om te voorkomen dat mantelzorgers zelf vroegtijdig omvallen. Soms gaat het om relatief eenvoudige vragen: hoe regel ik huishoudelijke hulp? Is er in de buurt een kook- of wandelclub voor het versterken van sociaal vangnet? Maar je hebt ook complexe situaties.
Vermeulen: „We spreken mensen die een meervoudig gehandicapt kind hebben en soms wel met tachtig organisaties, loketten en mensen te maken krijgen. Die worden gewoon knettergek van hoe ze dat georganiseerd krijgen.”
De praktijk is weerbarstig: mantelzorgers worstelen met een wirwar aan regels en instanties, van WMO tot WLZ en ZVW. „Ze besteden gemiddeld vier uur per week aan uitzoekwerk. Tijd die je niet aan je werk, zorg en je gezin besteedt. Elke mantelzorger in ons land, bij elkaar vijf miljoen mensen, zijn elke dag bezig met opnieuw hetzelfde wiel aan het uitvinden.”
Als iemand uitvalt, komen diens taken bij anderen terecht, en dat vergroot onder hen weer de werkdruk
Jeroen Vermeulen Zorggenoot
Voorkom het domino-effect: de businesscase voor preventie
Vermeulen zag de hoge burn-outrate onder mantelzorgers al tien jaar geleden aankomen, vertelt hij. Maar ja, voordat bedrijven in actie komen. Dat duurt lang. Net zoals bij andere grote transities. „Het moet eerst pijn doen. Dan pas gebeuren er dingen.” En het doet nu pijn. De businesscase is helder met al die afgefakkelde medewerkers die thuiszitten.
„Als iemand uitvalt, komen diens taken bij anderen terecht, en dat vergroot onder hen weer de werkdruk. Dat kan zorgen voor een dominosteentjeseffect.” Plus: „Wanneer je al die werkende mantelzorgers zou vervangen door professionele zorg kost dat de staat tussen de 32 en 44 miljard euro.”
Mantelzorgverlof, nee, geen gek idee. Net zoals zwangerschapsverlof. Een verschil, zegt Vermeulen. Mantelzorger worden overkomt je. Een naaste wordt ziek of krijgt een ongeluk en je valt daar ineens middenin. Het zou fijn zijn als je daarover als bedrijf een helder statement maakt, zegt Feenstra-Verschure.
Dat jij je mensen daarin steunt. Het maakt van je een aantrekkelijke werkgever ook, wanneer je laat zien dat het oké is als je een tijdje mantelzorger bent. Dat ze je waarderen voor wat je dan doet. „Je werkt en bent mantelzorger. Het zegt iets over iemand dat die goed voor iemand anders doet. Veel werkgevers denken daar anders over. Die zien een mantelzorger vooral als een last.”
In het kort: Wat je als leidinggevende moet weten over mantelzorg
De blinde vlek: 1 op de 4 werknemers is mantelzorger. Het is geen privékwestie; maar liefst 18% van alle burn-outklachten hangt hiermee samen.
Psychologische veiligheid is cruciaal: medewerkers zwijgen vaak uit angst voor hun carrière. Speel geen baas, maar creëer een cultuur waarin ze tijdig aan de bel durven trekken.
Voorkom het domino-effect: help medewerkers de regie te behouden en faciliteer oplossingen. Doe je dit niet? Dan riskeer je langdurig verzuim, wat de werkdruk voor de rest van je team onhoudbaar maakt.
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in:
