De vraag wat AI oplevert houdt organisaties al jaren bezig. Daarbij wordt vrijwel automatisch gekeken naar return on investment. Verschillende vormen van AI worden daarmee langs dezelfde meetlat gelegd, terwijl ze fundamenteel verschillende soorten waarde creëren.
Dat zie je terug in het veel aangehaalde onderzoek van MIT, waarin wordt geconcludeerd dat naar schatting 95 procent van de AI-initiatieven geen directe positieve ROI heeft. Dat klinkt zorgwekkend, maar zegt vooral iets over de gekozen manier van meten. Niet over wat AI daadwerkelijk bijdraagt.
Productiviteitstools vs engineered AI
Persoonlijke productiviteitstools, zoals Copilot of ChatGPT, notetakers en transcriptietools, ondersteunen mensen in hun bestaande werk. Ze veranderen de manier waarop informatie wordt verwerkt, teksten worden geschreven of analyses worden voorbereid. Het doel van deze tools is om werk op persoonlijk niveau makkelijker en efficiënter te maken.
Daartegenover staat engineered AI: AI die ingrijpt op processen of producten. Deze toepassingen spelen zich af op team- en organisatieniveau en moeten bijdragen aan een concreet organisatiedoel, zoals meer omzet, lagere kosten of hogere klant- of medewerkerstevredenheid. Tijdwinst is hier geen doel op zich, maar alleen relevant als die aantoonbaar leidt tot een van deze resultaten.
Lees ook: Maartje Vennema: 'Beste OpenAI, Google en andere makers van taalmodellen'
Tijdwinst is geen maatstaf voor productiviteitstools
Het onderscheid tussen persoonlijke productiviteitstools en engineered AI is essentieel voor hoe waarde wordt gemeten. In beide gevallen is tijdwinst een ongeschikte maatstaf, maar om totaal verschillende redenen.
In theorie kun je proberen de ROI van productiviteitstools exact te berekenen. Dat vraagt om het bijhouden van tijd per taak, voor- en nametingen en uitsplitsingen per afdeling. In de praktijk is dat vrijwel onuitvoerbaar. De administratieve last is groot, de uitkomsten zijn gevoelig voor ruis en het meetproces kost waarschijnlijk meer dan de opbrengst in euro's.
Persoonlijke productiviteit is een investering in toekomstig vermogen
Maartje Vennema
Belangrijker nog: zelfs als tijdwinst te meten is, zegt dat weinig over economische waarde. Bespaarde tijd vertaalt zich niet automatisch in lagere kosten of hogere omzet. Er verdwijnen geen FTE's en processen worden er niet per se goedkoper van. Bovendien bepalen medewerkers zelf wat zij doen met de vrijgekomen tijd. De stap van tijd besparen naar ROI vraagt expliciete keuzes die in dit type gebruik meestal ontbreken.
Dat betekent niet dat productiviteitstools vrijblijvend zijn of niet geëvalueerd hoeven te worden. Het betekent dat ROI en tijdsbesparing hier ongeschikte KPI's zijn. Gebruik en adoptie laten zien of mensen daadwerkelijk overstappen. Training laat zien of zij handvatten hebben gekregen. Evaluaties maken zichtbaar of AI onderdeel wordt van het dagelijkse werk en waar bijsturing nodig is. Persoonlijke productiviteit is daarmee een investering in toekomstig vermogen. Een deel rendeert later, een deel indirect en een deel misschien nooit. Dat is een realistisch investeringsprofiel.
Lees ook: Maartje Vennema: 'AI versnelt niets als je het niet begrijpt'
De ROI van engineered AI
Voor engineered AI gelden wel de regels van een positieve ROI. Nog voordat engineered AI wordt toegepast, moet duidelijk zijn welk organisatiedoel ermee wordt gediend en waarom die opbrengst de investering rechtvaardigt. Is dat vooraf niet scherp, dan schiet je met hagel. De opbrengst van engineered AI meet je niet in bespaarde minuten, maar in concrete organisatiedoelen zoals kostenreductie, omzetgroei of aantoonbare verbeteringen in klant- en medewerkerstevredenheid. Met andere woorden, de ROI van engineered AI moet wél positief zijn. Tijd telt alleen als die aantoonbaar ergens landt.
In beide gevallen levert het meten van tijdwinst ogenschijnlijk precieze cijfers op, die in de praktijk weinig zeggen over waarde
Maartje Vennema
Een andere meetlat
Niet alle AI hoeft direct te renderen. Niet alles vraagt dezelfde meetlat. Maar wat voor alle AI-investeringen geldt, is dat waarde moet worden beoordeeld op het niveau waar die ontstaat. Persoonlijke productiviteit vraagt om andere criteria dan engineered AI. In beide gevallen levert het meten van tijdwinst ogenschijnlijk precieze cijfers op, die in de praktijk weinig zeggen over waarde. Volwassen AI begint bij het loslaten van generieke KPI's en het erkennen dat niet elke vorm van waarde zich laat vangen in ROI.
Ontvang elke week - op maandag - het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in en maak kans op een Apple Watch!
