Wie is Elon Musk (1): de computernerd met Asperger die op zijn 27ste multimiljonair werd

„Dit is jouw eerste bedrijf. Laten we wat geld cashen, zodat jij je tweede, derde en vierde bedrijf kunt starten”, zei Derek Proudian, een durfkapitalist die wat geld in Zip2 had geïnvesteerd, tegen de toen 26-jarige Elon Musk in mei 1998. Het is precies wat Musk heeft gedaan: pc-fabrikant Compaq betaalde 307 miljoen dollar voor Zip2 en Musk hield zelf aan de deal 22 miljoen dollar over. Daar in Mountain View, in het kantoortje van zijn eerste bedrijf in Silicon Valley, begon het allemaal.

Elon Musk: zo groeide hij op als kind

Het imago van Musk mag dan wel mythische proporties hebben aangenomen, hij is toch echt een man van vlees en bloed: geboren in Pretoria in Zuid-Afrika op 28 juni 1971, precies negen maanden en twee dagen na het huwelijk van zijn ouders. Maye Haldeman en Errol Musk hadden er dan al een lange knipperlichtrelatie opzitten, sinds ze elkaar op school ontmoetten toen ze allebei elf jaar waren. Errol was de stoere jongen, Maye het beeldschone model.

Hij kwam uit een familie die al 200 jaar in Zuid-Afrika woonde en verdiende goed zijn brood als ingenieur. Hij was mede-eigenaar van een smaragdmijn in Zambia, al is dat verhaal niet helemaal duidelijk. Musk zelf heeft dat jaren geleden in een tweet al eens afgedaan als bullshit, maar daarbij speelt ook de slechte relatie die hij met zijn vader heeft een rol.

Zij was geboren in Canada en op haar tweede met haar bijzonder avontuurlijke ouders geëmigreerd naar Zuid-Afrika. Maye was betoverend mooi: ze werd op haar vijftiende ontdekt als model en was in 1969 finaliste bij de verkiezing van Miss Zuid-Afrika. Na Elon kreeg het koppel nog twee kinderen: zoon Kimbal en dochter Tosca.

Elon Musk: Syndroom van Asperger

Elon vertoonde alle kenmerken van een nieuwsgierige en energieke peuter, die sneller van begrip leek dan andere kinderen, maar met een eigenaardig kantje: hij leek soms in een trance te verkeren. Eens in zijn dromerige, naar binnen gekeerde toestand drong niemand nog tot hem door. ,,We dachten zelfs dat hij doof was”, zei Maye in de biografie ‘Elon Musk - Hoe de topman van SpaceX en Tesla onze toekomst vormgeeft’ van de Amerikaanse auteur Ashlee Vance. Een arts raadde aan Elons neusamandelen weg te nemen in een poging zijn gehoor te verbeteren, maar dat bracht geen beterschap. ,,Hij verdwijnt in zijn brein en dan zie je dat hij zich in een andere wereld bevindt.”

In Saturday Night Live gaf Musk daar begin deze eeuw een verklaring voor: ‘Ik schrijf vanavond eigenlijk geschiedenis als de eerste persoon met Asperger die SNL presenteert. Of in ieder geval de eerste die het toegeeft. Dus ik zal vanavond niet veel oogcontact maken met de cast. Kijk, ik weet dat ik soms rare dingen zeg of post, maar zo werken mijn hersenen. Tegen iedereen die ik beledigd heb, wil ik alleen maar zeggen: ik heb elektrische auto’s opnieuw uitgevonden en ik stuur mensen naar Mars. Dacht je echt dat ik een chille, normale kerel zou worden?’

'Elon is altijd anders geweest, maar dan op een nerdy manier'

Op school gaf Musk al gloeiende spreekbeurten over raketten op zonne-energie en het koloniseren van Mars. Thuis had hij op z’n tiende een computer - in 1980 kwam de eerste Commodore VIC-20 op de markt - en hij had al snel onder de knie hoe je spelletjes ontwerpt.

Op z’n twaalfde publiceerde hij in PC and Office Technology, een plaatselijk tijdschrift voor computernerds, de code voor Blastar, een videogame die hij zelf had bedacht, en verdiende er z’n eerste 500 dollar mee. „Elon is altijd anders geweest, maar dan op een nerdy manier”, zei moeder Musk. „Het maakte hem niet populair bij zijn leeftijdsgenootjes.”

De jonge Musk las elk boek dat hij kon vinden, en dat waren er véél. Hij droomde ervan ooit iets te schrijven zoals ‘In de ban van de ring’. Tegen de tijd dat hij negen of tien jaar oud was, had hij alles gelezen wat er in de boekenkast van zijn grootouders, de schoolbibliotheek en de plaatselijke bibliotheek te vinden was. „Dus begon ik maar aan de Encyclopedia Britannica. Daar heb ik zoveel van geleerd. Je hebt geen idee wat je niet weet, tot je beseft hoeveel er nog is”, herinnerde Musk zich in zijn gesprekken met Ashlee Vance.

Elon Musk als mikpunt van pesters

Encyclopedieën lezen is één, alles onthouden is twee. Maar dat was voor Musk geen probleem: hij heeft een fotografisch geheugen. Bij gebrek aan de juiste sociale vaardigheden – dat hij autistisch is, wist hij nog niet – werd hij, behalve een wandelende encyclopedie, vooral een betweter. Hij vertelde iedereen die het horen wilde dat op het apogeum, de grootste afstand tussen de maan en de aarde, die afstand 405.500 kilometer is en op het perigeum, de kleinste afstand, 363.345 kilometer. Hij werd het mikpunt van pesters.

'Als je laat voelen dat er met jou niet te sollen valt, zwijgen de roepers snel'

Pas na een stevige groeispurt en wat lessen karate en judo op z’n zestiende leerde hij een belangrijke les - een praktische toen, maar eentje die Musk zijn hele leven is blijven toepassen. „Pestkoppen zoeken slachtoffers die niet terugvechten. Als je één keer terugslaat, krijg je nog altijd een pak rammel maar daarna niet meer: ook een pestkop heeft geen zin in een gebroken neus. In zaken gaat het precies zo: als je laat voelen dat er met jou niet te sollen valt, zwijgen de roepers snel.”

Elon Musk over zijn vader: 'Een verschrikkelijk mens'

Intussen ging het thuis niet veel beter. Errol en Maye Musk scheidden in 1979. ,,Ik had een prachtige vrouw”, zei Errol Musk in een zeldzaam interview in ‘The Mail on Sunday’. ,,Maar er waren altijd mooiere en jongere vrouwen. Ik heb het verprutst.” Maye verhuisde met de kinderen naar het zomerhuis van het gezin in Durban, aan de oostkust van Zuid-Afrika. Errol bleef in Pretoria. Een paar jaar later besloot Musk om permanent bij zijn vader te gaan wonen. ,,Mijn vader was een verschrikkelijke mens”, zei Musk later in ‘Rolling Stone’. Volgens zijn moeder was haar ex-man voor niemand aardig.

Het zijn bijzondere verhalen. Eén van die verhalen is dat Errol, gewapend met een mes, zijn vrouw op straat achtervolgde tijdens één van de vele ruzies die hun scheiding voorafgingen. Kimbal, die na een tijdje zijn oudere broer volgde van Durban naar Pretoria, vond dat zijn vader ‘een rare kronkel zijn hoofd had, die Elon en ik hebben geërfd’. Fysieke mishandeling was er niet, maar wel een soort van psychologische terreur.

„Mijn vader had een zeer weloverwogen idee van het kwade. Hij kon dat echt plannen. Hij heeft letterlijk elke misdaad gepleegd die je kan bedenken.” En met elke misdaad, bedoelt Musk ook moord - uit zelfverdediging, zo oordeelde de rechtbank. „Ik was thuis met mijn dochter Rosie toen we glas hoorden breken”, vertelt Errol Musk over de dag dat hij drie inbrekers doodschoot. „Ik deed wat ik moest doen en we kwamen er ongeschonden uit.”

Van twee dagen universiteit naar zijn eerste startup: Zip2

Fast forward naar 1995. Het decor is niet langer Pretoria, maar de strook land tussen San Francisco en San José in Californië: Silicon Valley. Het leek een wetmatigheid dat een computernerd, zeker in de beginjaren van de dotcom-hype, daar terecht zou komen.

Musk was op z’n zeventiende geëmigreerd - eerst naar Canada, waar nog familie van zijn moeder woonde, daarna naar de VS. Het romantische verhaal is dat hij er als kind al van droomde om Amerikaan te worden en aan gerenommeerde universiteiten te studeren. Het verhaal dat dichter bij de waarheid zit, is dat Zuid-Afrika Musk te eng werd - in alle betekenissen van het woord. Legerdienst in een land waar doden vallen bij rassenrellen vond hij maar niks. Dat studeren werd ook niet veel soeps voor een überintelligente jongeman als Elon Musk.

Hij behaalde wel twee bachelordiploma’s in natuurkunde en economie aan de Universiteit van Pennsylvania, maar het verhaal gaat ook dat hij Stanford al na twee dagen voor bekeken hield om zich volop te storten op zijn eerste startup: Zip2.

De broers Elon en Kimbal Musk bedachten de digitale Gouden Gids: Zip2

Het idee was, bekeken door de ogen van nu, belachelijk simpel. Maar toen, in een tijd dat ondernemers het voordeel van een website niet zagen voor hun restaurant, kledingzaak of kapsalon, was het behoorlijk baanbrekend. Zip2 zou een bestand aanmaken met bedrijven die je vervolgens ook op een kaart en met een routebeschrijving kon terugvinden - een verbeterde versie van de vroegere Gouden Gids, eigenlijk. Elon Musk vestigde zich, samen met zijn intussen ook overgevlogen broer Kimbal, in Palo Alto. Ze huurden er een kantoortje van zeven bij tien meter, tapten internet af bij hun onderbuur en gingen aan het werk.

Elon programmeerde, Kimbal probeerde klanten te ronselen. Na drie maanden was hun geld op en nieuwe inkomsten kwamen er nauwelijks. Ze sliepen op zitzakken op de vloer van het kantoor en hun bezittingen pasten in één kleine kast. Douchen deden ze in de plaatselijke jeugdherberg, eten kochten ze bij het fastfoodrestaurant aan de overkant van de straat.

Maar zoals in alle succesverhalen hadden de broers Musk een onverwachte meevaller: een durfkapitalist kreeg lucht van de digitale Gouden Gids van een stel Zuid-Afrikanen en zocht contact. Gevolg: begin 1996 haalden ze een investering binnen van drie miljoen dollar, kocht Musk een Jaguar E-Type, verhuisde het bedrijfje naar een ietsje ruimer kantoor en Zip2 raakte op kruissnelheid.

Bedrijfsovername door Compaq: 307 miljoen dollar

Drie jaar, een mislukte fusie met een concurrent en veel tumult op de werkvloer later stonden Musk en zijn eerste investeerder Derek Proudian met een onwaarschijnlijk overnamebod in hun handen. Binnen enkele maanden zou Musk 27 jaar worden. Compaq betaalde 307 miljoen dollar voor zijn eerste startup. Proudian gaf hem toen een belangrijke tip: hij zou dat geld beter als startkapitaal gebruiken voor een nieuw bedrijf. Musk had er nog geen tien jaar over gedaan om van berooide Zuid-Afrikaanse immigrant in Canada multimiljonair te worden.

Met de 22 miljoen die hij uit de deal kreeg, kocht Musk een 200 vierkante meter groot appartement, een klein vliegtuigje én een bolide van McLaren van 1 miljoen - die hij een jaar later, onverzekerd bovendien, total loss reed. Maar vooral stopte Musk, samen met anderen, ondanks zijn nieuwe vedettestatus en dito streken in het Silicon Valley van rond de eeuwwisseling, 12 miljoen in zijn volgende en al even baanbrekende idee: een online bank.