‘Laten we ophouden met verafgoden van technologie en techleiders als Elon Musk’

Elon Musk was twaalf dagen lang de eerste dollarbiljonair (duizend miljard) ooit. Met de beursgang van ruimtebedrijf SpaceX kon hij op één dag meer bijschrijven dan het totale vermogen van Microsoftoprichter Bill Gates.

Inmiddels is de waarde van het bedrijf weer iets gedaald, maar de opmars van Musks techimperium in ons dagelijks leven gaat door. Hij bezit nog steeds bijna tien keer zoveel geld als Gates, jarenlang de rijkste man op aarde, schrijft onder meer het AD.

Elon Musk heeft veel macht

De geboren Zuid-Afrikaan is daarmee de aanvoerder van een nieuwe generatie superrijken. Musks rijkdom gaat, nog meer dan bij Gates, hand in hand met enorme politieke en maatschappelijke macht. Die invloed oefent hij uit door zijn verzameling bedrijven, legt de Amerikaanse technologie-expert Ben Tarnoff uit.

Via satellietbedrijf SpaceX heeft hij technologie in handen die hele landen van hem afhankelijk maakt. Met X, het vroegere Twitter, bezit hij een middel om het wereldwijde debat te beïnvloeden. Ook zijn directe concurrenten heeft hij aardig in de tang: techbedrijven Anthropic en Google betalen hem maandelijks 2 miljard dollar huur voor datacenters.

„Musk verkoopt meer dan auto’s, raketten of satellieten’’, zegt Tarnoff, die zich al jaren vastbijt in het fenomeen. „Hij verkoopt het idee dat zijn klanten zelfredzaam worden door zich aan te sluiten op zijn netwerken. Maar ondertussen maken ze zich juist van hem afhankelijk.’’

SpaceX is daarvan het duidelijkste voorbeeld. Hoewel het grote publiek Musk kent van automerk Tesla, begon hij een jaar eerder al aan zijn ruimtevaartavontuur. Hij richtte SpaceX op in 2002 als partner van het Amerikaanse ministerie van Defensie.

Het Pentagon wilde flink bezuinigen en Elon Musk kreeg het voor elkaar satellieten voor minder geld in de lucht te houden dan grote bedrijven als Lockheed, die al sinds de Tweede Wereldoorlog dikke contracten met het Pentagon sloten.

Tarnoff: „Musk maakte de dienst 90 procent goedkoper. Daarmee heeft hij het Amerikaanse leger sterker gemaakt en de VS in zekere zin zelfredzamer. Maar ook heel afhankelijk van hem als monopolist.’’

LEES OOK - Elon Musk: ‘Ik wil 1 miljoen robots per jaar maken. Ik gá 1 miljoen robots maken. Met Tesla’

Inmiddels is het bedrijf hofleverancier van het Amerikaanse ruimteagentschap NASA, ver vóór concurrenten als Boeing. Het ging in januari 2026 zelfs zo ver dat NASA SpaceX inhuurde om voor het eerst een medische evacuatie van een astronaut uit te voeren.

Starlink: machtsmiddel van Elon Musk

De macht reikt voorbij de grenzen van de VS. Via zijn satellietdienst Starlink levert Musk internet aan Oekraïne, dat hij kan uitschakelen wanneer hij daar zin in heeft. Maar zijn invloed gaat verder dan het slagveld.

Via zijn platform X en de ingebouwde AI-bot Grok trekt Musk ook het Europese publieke debat flink naar rechts. Het algoritme heeft een sterke voorkeur voor extremen en de inhoud van rechtse politici.

Als het aan Musk ligt, wordt zijn macht alleen maar groter. Hij droomt bijvoorbeeld van een ‘everything app’, waarmee mensen alles, van bankzaken tot berichten, in één app regelen.

Ook wil hij met zijn bedrijf Neuralink chips in de hersenen van mensen installeren. Er lopen al experimenten met verlamde mensen die zo een computer kunnen besturen. Maar het einddoel van Musk gaat verder. Hij wil met zijn implantaten een ‘laagje’ kunstmatige intelligentie aanbrengen bovenop de menselijke hersenen. Wie deze toekomst niet ziet zitten, moet snel in actie komen, waarschuwt Ben Tarnoff. „Het is bijna te laat.’’

‘Elon Musk is een staat op zich’

Voor de democratie is Musks supermacht slecht nieuws, stelt Reijer Passchier, hoogleraar Digitalisering aan de Universiteit Leiden. „Hij heeft zoveel rijkdom en technologie in handen dat hij in zijn eentje een staat op zich is.’’

Een omslag is dan ook hard nodig, vindt Passchier, niet alleen in de politiek. „Mensen moeten ophouden met het verafgoden van technologie en tech-leiders als Musk. Het is onzin dat zij als enige weten waar het heen moet met de wereld.”

Want Musk mag dan evenveel macht hebben als een land, maar anders dan een regering is hij niet verkozen. Voor zijn keuzes hoeft hij nooit verantwoording af te leggen aan een parlement. Is het eigenlijk nog wel mogelijk om de macht van de techbiljonair te begrenzen?

Drie opties op een rij:

1. Aan de ketting van de wet

Hoe? De Europese Unie werkt al lang aan de Digital Services Act. Daarmee wil zij grote techbedrijven als Musks X, maar ook Meta van Mark Zuckerberg, het moederbedrijf van Facebook, WhatsApp en Instagram, aan strengere regels binden. De wet moet techbedrijven dwingen open kaart te spelen over geheime algoritmes, de privacy van gebruikers te respecteren en extreme inhoud en desinformatie te weren.

Kansrijk? Nee, zegt hoogleraar Passchier. Bedrijven als X en Meta trekken zich er weinig van aan. „Ze zeggen hardop dat ze er alles aan doen om de regels tegen te werken, in samenwerking met de regering Trump.’’ Ook Tarnoff is niet optimistisch: „De Europese poging tot regelgeving is mislukt. Handhaving is te moeilijk.’’

2. Eigen techspieren kweken

Hoe? Europa moet digitaal op eigen benen leren staan, vinden ook beleidsmakers in Brussel inmiddels. De opdracht: bouw een eigen tech-industrie op. Er zijn goede alternatieven nodig voor de Amerikaanse apps.

Alleen zijn de Europese varianten nu vaak nog veel te stroef en onhandig in het gebruik. De Europese versies moeten klantvriendelijker worden, maar zullen er wel anders blijven uitzien dan technologie uit Silicon Valley, denken experts: met meer aandacht voor privacy en oog voor het publieke belang.

Kansrijk? Het is makkelijker gezegd dan gedaan. Maar er is geen andere manier om Musks invloed op onze samenleving te beperken, benadrukken Passchier en Tarnoff allebei. Zo’n Europese tegenaanval werkt alleen als de EU tegelijk de eigen markt durft te beschermen, benadrukt Passchier. „Als een bedrijf als X zich niet aan onze regels houdt, heeft het hier niets te zoeken. Dan moet je het van de Europese markt weren.’’

3. De kracht van de deleteknop

Hoe? Ook consumenten kunnen zelf kiezen voor privacyvriendelijkere alternatieven voor ‘Big Tech’, de grote techbedrijven: BlueSky in plaats van Twitter, Signal in plaats van WhatsApp, Proton in plaats van Gmail, enzovoort.

„Het helpt als mensen zelf hun gedrag veranderen en minder Big Tech gebruiken’’, zegt Reijer Passchier. „En het is goed voor hun geestelijke gezondheid.’’ Het principe geldt ook op de aandelenmarkt: wie de macht van Musk wil beperken, kan zijn aandelen natuurlijk links laten liggen.

Kansrijk? Op de aandelenbeurs lijkt die ‘deleteknop’ een grotere kans te maken dan op onze smartphone. Een maand na de beursgang zijn de aandelen van SpaceX minstens zo grillig als het gedrag van eigenaar Musk. Eerst schoot het aandeel omhoog, maar na twaalf dagen verloor Musk zijn biljonairstatus door een daling alweer. Inmiddels schommelt de waarde rond het startniveau.

Dus nee, de liefde voor SpaceX van de belegger is niet onvoorwaardelijk. Toch hoeven we ook weer geen medelijden te hebben: met een geschat vermogen van ruim 900 miljard dollar is Musk nog altijd onvoorstelbaar rijk. Hij bezit in zijn eentje twee keer zoveel als de hele economie van zijn geboorteland Zuid-Afrika waard is.

Tekst: Rosa van Gool/AD.