Grondstoffenschaarste wordt net zo urgent als AI: ‘Bedrijven hamsteren grondstoffen, maar missen het echte probleem’

Jarenlang werd de energietransitie door veel bedrijven gezien als iets voor de toekomst. Tot energieprijzen explodeerden en de afhankelijkheid van buitenlandse leveranciers ineens een strategisch risico bleek. Volgens Gijs Derks voltrekt zich nu een vergelijkbaar proces rond grondstoffen. „We zien enorm veel parallellen met de energietransitie. Ook daar hebben we jarenlang gedacht dat het wel los zou lopen. Pas toen de urgentie voelbaar werd, zijn we het echt als een probleem gaan zien.”

Wel op de risicolijst, maar niet bovenaan

Derks is directeur van Milgro, een serviceprovider voor zakelijk afval- en grondstoffenmanagement. Uit eigen onderzoek onder ruim driehonderd Nederlandse beslissers en beïnvloeders op het gebied van duurzaamheid blijkt dat de urgentie inmiddels is doorgedrongen tot de boardrooms. Zo voelen bijna acht op de tien organisaties de gevolgen van grondstoffenschaarste, bijvoorbeeld via hogere prijzen of langere levertijden.

Toch vertaalt dat besef zich nog nauwelijks in fundamentele veranderingen, en dat verbaast Derks niet. „Er zijn altijd onderwerpen die vandaag urgenter lijken; energieprijzen, personeelstekorten, AI, geopolitieke ontwikkelingen. Grondstoffenschaarste komt vaak wel terug in risk assessments, maar krijgt nog onvoldoende prioriteit.”

Veel organisaties vrezen bovendien dat investeren in circulariteit hun concurrentiepositie schaadt. „Als jij als eerste investeert in andere materialen, circulaire processen of terugnameprogramma’s, bestaat de angst dat je duurder wordt dan de concurrent. Zeker voor bedrijven die internationaal opereren, speelt dat mee. Daardoor blijft het op de agenda staan als iets voor later.”

Lees ook: Nederlandse industrie groeit fors: bedrijven slaan massaal aan het hamsteren

Circulariteit is meer dan recyclen

Volgens Derks zit er bovendien een hardnekkig misverstand achter veel duurzaamheidsinitiatieven. Veel organisaties beschouwen afvalreductie en recycling als eindstation van hun circulaire strategie. Terwijl de echte uitdaging veel fundamenteler is. „Vaak blijft het bij afvalreductie of recycling, en dan vindt men dat men het goed doet. Maar daarmee los je het onderliggende probleem niet op.”

Circulariteit gaat volgens hem niet alleen over wat er met een product gebeurt wanneer het wordt weggegooid, maar vooral over hoe grondstoffen gedurende hun hele levenscyclus in omloop blijven. „We denken nog steeds lineair. We kopen grondstoffen in, maken er een product van en zorgen vervolgens dat het afval gerecycled wordt. Maar we denken veel minder na over de vraag hoe die grondstoffen uiteindelijk weer bij ons terugkomen.”

De les van de boer

De problematiek vraagt om een andere manier van kijken naar ketens. „Je moet ketens gaan sluiten. Hoe zorg je ervoor dat grondstoffen die vandaag in een product zitten, later opnieuw beschikbaar komen voor nieuwe producten? Zolang we die stap niet zetten, lossen we schaarste niet op.”

In de agrarische sector ziet Derks goede voorbeelden. „In de biologische kringloop zie je al veel langer dat reststromen weer ergens anders waarde krijgen. Boeren begrepen eeuwen geleden al dat je grondstoffen in een systeem moet houden om ervoor te zorgen dat de bodem productief blijft.”

De globalisering heeft die logica deels verdrongen. „Vroeger waren ketens veel lokaler. De boer zat naast de bakker en restproducten kregen vanzelf een nieuwe bestemming. Eigenlijk waren we toen veel circulairder dan nu. De uitdaging voor moderne bedrijven is om die gedachte opnieuw toe te passen, maar dan op industriële schaal.”

Omgekeerde wereld – bedrijven willen meer regels

Een van de opvallendste uitkomsten van het onderzoek is dat een meerderheid van de respondenten vindt dat de overheid bedrijven sterker moet verplichten om anders met grondstoffen om te gaan. Dat lijkt op het eerste gezicht vreemd. Ondernemers staan niet bepaald bekend als liefhebbers van extra regelgeving.

Volgens Derks draait het echter niet om meer regels op zich, maar om eerlijke concurrentie. „Bedrijven willen een level playing field. Als bepaalde eisen voor iedereen gelden, ontstaat er een gelijk speelveld. Dan weet je dat concurrenten dezelfde investeringen moeten doen.”

Dat verklaart waarom organisaties enerzijds vragen om duidelijkere regels en anderzijds kritisch zijn op Europese wetgeving. „Zodra regelgeving onuitvoerbaar wordt of leidt tot grote administratieve lasten, ontstaat weerstand. En bedrijven die veel buiten Europa concurreren, vragen zich af of hun concurrentiekracht niet wordt aangetast ten opzichte van spelers uit China of de Verenigde Staten. De kunst zit hem in regelgeving die innovatie stimuleert zonder bedrijven op achterstand te zetten.”

Lees ook: Hoofdeconoom Rabobank waarschuwt: ‘Nederlandse economie staat stil’

De producent pakt de regie

Veel organisaties worstelen met de vraag wie verantwoordelijk is voor de omslag naar een circulaire economie. Volgens Derks zijn dat primair de producenten. Die bepalen immers hoe producten worden ontworpen, welke materialen worden gebruikt en of producten later weer eenvoudig uit elkaar gehaald kunnen worden. „In de automobielindustrie experimenteren sommige fabrikanten al met ontwerpen die demontage en hergebruik van materialen eenvoudiger maken. Daar zie je producenten nadenken over hoe ze grondstoffen uiteindelijk weer terug kunnen halen om er nieuwe producten van te maken.”

Het zijn vooral premiummerken die vooroplopen. „Die zijn hier vaak eerder mee bezig. Zij zien duurzaamheid, productkwaliteit en circulariteit als onderdeel van hun merkwaarde. Andere bedrijven kijken vaker eerst naar de kosten.”

Minstens zo belangrijk als AI

Waar veel bestuurders momenteel vooral bezig zijn met AI, digitalisering en automatisering, verwacht Derks dat grondstoffen de komende jaren uitgroeien tot een vergelijkbaar strategisch thema. De beschikbaarheid van materialen wordt immers steeds minder vanzelfsprekend. „Bepaalde grondstoffen gaan op termijn echt schaars worden. Als je continuïteit in je productie wilt waarborgen, moet je nadenken over andere manieren om aan die materialen te komen.”

De recente verstoringen in mondiale ketens laten volgens Derks zien hoe kwetsbaar bedrijven kunnen zijn. „Veel organisaties reageren dan door te hamsteren. Dat is oud koopmansgedrag: we denken dat we het probleem met geld kunnen oplossen. Maar uiteindelijk moeten we grip krijgen op de producten die we in de markt zetten en de grondstoffen die daarin zitten.”

Daarmee verschuift grondstoffenschaarste langzaam van een duurzaamheidsvraagstuk naar een strategische bestuurskwestie, concludeert Derks. „Het is minstens zo belangrijk voor de toekomstige concurrentiekracht van bedrijven als investeringen in AI.”

Lees ook: ‘Iedereen heeft het over de olieprijs, maar niemand over deze verborgen economische gevolgen van de Iran-oorlog’

Maak de omslag: 5 strategische adviezen van Gijs Derks

1. 1.

   Behandel grondstoffen als een strategisch risico. Veel bedrijven zien grondstoffenschaarste nog als een duurzaamheidsvraagstuk. Maar het heeft direct invloed op de continuïteit van de onderneming.

2. 2.

   Wacht niet tot schaarste acuut wordt. Wie pas reageert als grondstoffen echt schaars of extreem duur worden, heeft weinig speelruimte over.

3. 3.

   Kijk verder dan recycling. Afval scheiden en recyclen is niet genoeg. De echte vraag is hoe grondstoffen terugkomen in de eigen keten.

4. 4.

   Denk in ketens, niet in losse producten. De winnaars van morgen hebben grip op de volledige levenscyclus van hun producten; hoe makkelijker materialen later teruggewonnen kunnen worden, hoe minder afhankelijk je wordt van nieuwe grondstoffen.

5. 5.

   Zie circulariteit als concurrentiestrategie. Veel organisaties vrezen dat circulaire oplossingen geld kosten. Maar het draait uiteindelijk juist om het veiligstellen van toekomstige leveringszekerheid.

Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in: