Willem Vreeswijk (MaatschapWij): ‘Kijk ’s avonds in de spiegel. Heb je vandaag opgebouwd of afgebroken?’

Wat als ons financieel systeem in elkaar dondert en we zouden kiezen voor een nieuw systeem? Daar moet Willem Vreeswijk even over nadenken. Dan: „Ik denk niet dat dit mogelijk is. Dat systeem zit verweven in onze samenleving. De schade van zo’n abrupte breuk zou enorm zijn. Geen reden om er niks aan te doen. Want dat financiële systeem deugt voor geen meter”.

IJsland en circulaire euro’s: het bewijs dat het anders kan

En ja, het kán anders. Het bewijs ligt in IJsland. Daar richtten Halla Tómasdóttir en Kristín Pétursdóttir in 2007 Auður Capital op. Geen bank, maar een investeringsmaatschappij. Ze wilden bewust breken met de cultuur in de financiële wereld.

Auður Capital had vijf uitgesproken uitgangspunten: risico’s alleen nemen als je ze begrijpt, langetermijndenken, helder praten, aandacht voor de mensen achter een investering en profit with principles: niet alleen kijken hoeveel winst je maakt, maar ook hóe je die winst maakt en wat de sociale en ecologische gevolgen zijn. Zelf noemden ze dat feminine values.

Vreeswijk: „Een jaar na hun oprichting stortte het IJslandse bankwezen in. De drie grote banken van het land gingen ten onder, Auður Capital bleef overeind.”

United Economy: zo kan het ook

Nog een goed voorbeeld: United Economy van oud-bankier Heidi Leenaarts, een landelijk netwerk van ruim 700 bedrijven en organisaties. Zij betalen onderling met ‘circulaire euro’s’: geld dat binnen het netwerk blijft rondgaan, zonder rente of speculatie. De onderlinge handel groeide van 730.000 euro in 2022 naar 3,3 miljoen euro in 2024.

Op de schaal van de Nederlandse economie stelt het nog weinig voor. Zoals dat gaat: bedrijven doen pas mee als ze ermee op veel plekken kunnen betalen, en daarvoor zijn juist meer deelnemers nodig. „Het bewijst vooral dat je het bestaande financiële systeem niet eerst hoeft af te breken om iets anders op te bouwen. Mijn hoop is dat dit soort initiatieven naast het huidige systeem gaan groeien. Totdat het kantelpunt komt en we steeds vaker voor zo’n systeem kiezen.”

Willem Vreeswijk komt uit de bladenwereld. Werkte als redacteur voor verschillende tijdschriften gewerkt. Architectuur. Economie. Fusie en overnames. En toen zag hij die vacature als eindredacteur voor VVP, vakblad voor financieel adviseurs.

Leek hem verschrikkelijk. Toch gesolliciteerd. En hij zit daar nog. Omdat de financiële wereld hem enorm intrigeert. „Het is de brandstof van de maatschappij. Ik dacht: als je die sector iets menselijker en liefdevoller kunt maken, heb je een enorme impact”.

Mensen die werken in de financiële hoek. Allemaal prima, zegt hij. Ze gaan heus niet elke dag naar hun werk om mensen en bedrijven uit te zuigen of een poot uit draaien. „Maar niemand weet echt precies wat die aan het doen is. Ze missen het grote plaatje. Ook veel mensen bij De Nederlandsche Bank. Als ze daar al niet weten dat ze bijdragen aan een systeem dat niet deugt, ja, dan kun je dat bijzonder lastig veranderen.”

Geldcreatie, rente en 15 procent rendement

De grootste bug: het rentesysteem. Commerciële banken scheppen geld wanneer ze een hypotheek, krediet of bedrijfslening verstrekken. Een bank haalt dat geld niet van een plank, maar creëert het zelf bij het afsluiten van de lening. „Over geld dat ze zelf in omloop brengen, betaal jij vervolgens rente.”

Die rente zit in bijna alles wat we kopen. Neem een pak melk. De boer betaalt rente over zijn lening, het transportbedrijf over zijn vrachtwagens, de melkfabriek over z’n machines en de supermarkt over zijn winkels en distributiecentra. Al die rentekosten belanden in de prijs van dat pak halfvolle of volle melk. „Je betaalt dus niet alleen rente wanneer je zelf leent, maar ook via de producten die je koopt.”

Een extra probleem: systeembanken. Die zijn zo belangrijk voor het financiële systeem dat ze gewoonweg niet mogen omvallen, wat ze ook doen. „Als het misgaat, zijn de maatschappelijke gevolgen te groot.”

Dan de aandeelhouders. „Veel mensen in de bancaire wereld zijn oprecht bezig met duurzaamheid. Maar uiteindelijk moeten ze 15 procent rendement maken voor de aandeelhouders.” Een bank kan kiezen voor een bedrijf met een maatschappelijk doel, maar als daardoor het rendement daalt, beginnen aandeelhouders en beleggers te morren.

Een vriend van Willem is regeneratief boer in Transsylvanië. Hij helpt met de bescherming van de regio, rijk aan een uitzonderlijke biodiversiteit. Via een stichting koopt hij kleine boerderijen op om zo een aaneengesloten gebied voor agro-ecologische landbouw te vormen. En te voorkomen dat de grond ten prooi valt aan grote landbouwbedrijven die de natuur veranderen in monoculturen.

„Als ik CEO’s vraag hierin te investeren, zeggen ze: wat zit erin voor mij? Dan denk ik: een betere toekomst voor ons allemaal. Maar dat weegt niet op tegen dat eigen rendement van 15 procent”.

Eigenlijk houden we dus zelf het financiële systeem in de hand, zegt hij. Dat begint al bij wat we van huis uit en op school leren. „We worden opgevoed om eerst naar ons eigen belang te kijken en daarna pas naar het algemeen belang.”

Het gaat om díe verandering, zegt Willem. Daarom brengt hij onder de noemer MaatschapWij beleidsmakers en adviseurs regelmatig bij elkaar. Voor lezingen en studiereizen, om ze te inspireren en te tonen hoe het beter kan. Maar ze moeten zelf besluiten of ze ermee iets willen. „Mensen kunnen alleen zichzelf veranderen”.

Hartjes op het colbert: bankdirecteuren in het tussenstation

Hij organiseerde een een bijeenkomst van directieleden van Nederlandse banken. Hij sprak over de Japanse film After Life (1998). Daarin komen overleden mensen terecht in een soort tussenstation. Hij gaf ze dezelfde opdracht. Kies uit je leven een herinnering die je voor eeuwig wilt meenemen. De rest verdwijnt.

„Iedereen ging die delen. Er werd gelachen, er werd getraand. Er zijn echt vriendschappen ontstaan. Ik dacht altijd, die directieleden zijn hartstikke blauw. Maar dat zijn ook gewoon mensen die daar werken.”

Toen vroeg Willem: schrijf op een geeltje wie je in je diepste essentie bent. Plak dat op je colbert en ga met anderen daarover in gesprek. „Tachtig procent van die directieleden had op dat geeltje een hartje getekend, en liep daarmee echt heel trots door de zaal.”

Natuurlijk. De volgende dag stappen ze weer in het systeem. Maar hij kan niks anders doen dan af en toe zaadjes planten. Misschien dat die worden geoogst. Want daar gaat het hem om. Dat mensen uit de financiële wereld vaker naar zichzelf kijken. Hoe wil ik de wereld doorgeven aan mijn kinderen en kleinkinderen? Waar word ik zelf blij van? Hele open vragen. „Die kan ik niet beantwoorden. Dat moeten ze zelf doen”.

Dat geldt overigens niet alleen voor beleidsmakers in de financiële wereld. „Kijk ‘s avonds in de spiegel en vraag: heb ik vandaag vooral bijgedragen of vooral afgebroken. Dat klinkt heel soft, maar daal eens wat vaker af in je eigen hart. Ben jij er alleen voor jezelf of ook voor je kinderen en kleinkinderen”.

Ja sorry, en hij weet, daarmee kun je alles platslaan, maar het gaat toch om liefde. Om verbinding. Niet alleen met anderen, en je omgeving, maar ook met jezelf. „Wie ben je en wat wil je. Welke keuzes maak je.”

Nog een tip? Wandel gewoon eens door de natuur. Met een gids desnoods. En vraag je af: waarom kan zo’n ecosysteem wel bestaan in de natuur. Alles in evenwicht. Na elke verstoring herstelt dat zichzelf. „De natuur zijn wij zelf. Als wij die kapotmaken, ja, die overleeft dat wel. Het is alleen de vraag of wij daarvan nog mogen genieten.”

Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in: