„Snitches get stitches. Wie praat, wie gaat.” Het is een ongeschreven regel op het overgrote deel van de Nederlandse werkvloer, vertelt pestgedragexpert Caroline Koetsenruijter. „Je houdt je mond als je wordt gepest. Want misschien verergert dat geklier wel als je de pestkop erbij lapt.”
Bovendien weet ze: „De held die zich meldt, wordt vaak dubbel de dupe.” De bron, de pleger, blijft ongemoeid.” In plaats daarvan moet het slachtoffer zich aanpassen. „Hij wordt naar een weerbaarheidstraining gestuurd of raakt binnen zijn team of afdeling nog verder geïsoleerd.”
En ja, als je eenmaal die ervaring hebt of dat bij anderen hebt gezien, houd je de volgende keer wel je mond. Je accepteert het. Of je gaat ergens anders werken. Ze licht toe: „Sommigen hebben geen goede kans om ergens anders aan de bak te komen. Die zitten als ratten in de val.”
Lees ook: Vertrouwenspersonen worden steeds vaker ingezet op de werkvloer
Eén op de vijf werkenden krijgt ermee te maken
Pesten is een van de meest voorkomende vormen van ongewenst gedrag op het werk. Bijna één op de vijf werkenden, zo’n 1,7 miljoen mensen, kreeg daar in 2024 mee te maken, blijkt uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA).
Bij ongewenst gedrag door klanten gaat het vooral om intimidatie of bedreigingen (8,8 procent) en bij collega’s relatief vaak om pesten (3 procent). Dan gaat het om buitensluiten, beledigen, uitschelden, fatshaming en foute grappen die net te vaak worden herhaald, zegt Koetsenruijter, auteur en onderzoeker op het gebied van agressie-incidenten.
In Nederland zijn we Europees kampioen agressie en geweld tegen werkenden
Caroline Koetsenruijter Pestgedragexpert
Kleine prikjes van collega’s, groepjes collega’s en leidinggevenden stapelen zich op tot iets groots: vernedering, isolatie, stress en burn-out.
Dat maakt pesten misschien wel de grootste stille veroorzaker van verzuim, denkt Koetsenruijter. „In Nederland zijn we Europees kampioen agressie en geweld tegen werkenden.”
Pesten op het werk is geen nieuw fenomeen. Het bestaat net zo lang als pesten op het schoolplein. Koetsenruijter: „Het aantal voorvallen blijft schrikbarend hoog.”
Loketten zijn nutteloos zonder doorleefde visie
Volgens de Arbeidsomstandighedenwet moet elke werkgever al het mogelijke doen om psychosociale arbeidsbelasting te voorkomen, zegt Koetsenruijter. Dus ook stress door pesten, intimidatie of ander ongewenst gedrag. Zo’n 40 procent van alle werkgevers houdt zich niet aan die wet. Want ach, dat pesten, dat is iets van het schoolplein. „Wie wordt gepest, krijgt vaak zelf de schuld. Dat heb je door je gedrag vast zelf uitgelokt.”
En stel je niet zo aan: een beetje plagen, daar moet je gewoon tegen kunnen, je bent toch niet van suiker. „Werkgevers zien pesten als een probleem van het slachtoffer, niet van de organisatie.”
Veel bedrijven hebben meldpunten, vertrouwenspersonen en leiderschapsprogramma’s, allemaal keurig bureaucratisch afgevinkt. Maar beleid betekent niet automatisch dat iets werkt. Koetsenruijter wijst op John de Mol. Die zei tijdens het The Voice-schandaal dat er genoeg loketten waren om grensoverschrijdende misstanden te melden.
„Het hele punt was dat geen enkele deelnemer van The Voice wist waar die loketten waren, hoe je die kon benaderen en wat er met je melding zou gebeuren. Dat is geen doorleefde visie op hoe je ervoor zorgt dat mensen zich veilig, gezien, gehoord en gewaardeerd voelen.”
Negeer je de signalen, dan faal je als leider
Koetsenruijter vindt dat je pesten en ander grensoverschrijdend gedrag niet meer kunt wegwuiven. „Dat zegt wat over je leiderschap als je dit negeert.”
Doe als werkgever eens iets met je medewerkerstevredenheidsonderzoek, zegt ze. Kijk naar je verzuimcijfers en je vaststellingsovereenkomsten. Kijk waar veel verzoeken tot overplaatsing zijn. „Ik zie te vaak dat leiders dit soort signalen van zich weg proberen te houden. Maar als jij geen verantwoordelijkheid voor je medewerkers wilt nemen, omdat jij je handen niet vuil wilt maken aan de lelijke en duistere kanten van het werk, dan ben jij je plek niet waard.”
De succesvolle, onafhankelijke aanpak van UWV
Een van de weinige lichtpuntjes als het gaat om een gezonde pestaanpak is UWV, vindt zij. „Daar richten ze zich in hun communicatie niet alleen op het slachtoffer en de omstanders, maar ook op de pleger.”
Stel, vertelt zij, jij hebt een domme racistische grap gemaakt en je weet dat jij iets fouts hebt gedaan. Waar kun je dan terecht om het contact met je collega te herstellen? „Roep niet alleen zero tolerance en wat je allemaal niet wil. Vertel ook hoe je kunt helpen als mensen zich achteraf voor een grap of hun gepest doodschamen.”
Nou, daar zitten ze: Irene Vroomans en Heleen Smit van Bureau Integriteit UWV. Als ze een melding over pesten of ander grensoverschrijdend gedrag krijgen, vertellen ze, gaan ze direct met alle betrokkenen in gesprek. De dader, het slachtoffer, getuigen en leidinggevenden. Wat hebben zij gezien en gehoord, en waarom is er niet ingegrepen?
Op basis van hun bevindingen geven ze het management een onafhankelijk advies. Daarin zit ook een preventietraject. Hoe voorkom je dat pestgedrag opnieuw plaatsvindt? En ja, het kan zijn dat mensen worden herplaatst of ontslagen.
Dat zij als bureau onafhankelijk zijn, is van wezenlijk belang. „We hebben nooit last van een vertroebeling van belangen,” vertelt Vroomans. Geen directeur of andere leidinggevende die zich met hun aanpak bemoeit en denkt: ‘Yolande ging met haar pestgedrag vreselijk over de schreef, maar zij is zo waardevol. Ik moet er niet aan denken dat ik haar kwijtraak. Dan kunnen we beter slachtoffer Dieuwertje naar een andere afdeling duwen.’
Preventie en het O-kwartet: maak het bespreekbaar
Ook preventie is belangrijk, om het thema sociale omgangsvormen bespreekbaar te houden. Smit noemt workshops, trainingen, video’s en quizzen. Soms gebeurt dat op basis van de actualiteit buiten de organisatie. Smit: „Wat doe jij als je manager je een dickpic stuurt? Weet jij bij wie je dan terecht kunt?” Soms gebeurt dat op basis van wat er op een vestiging of afdeling speelt. Smit: „Afhankelijk van wat uit ons integriteitsonderzoek tevoorschijn is gekomen.”
Leidraad van hun pestaanpak is het handelingsperspectief. Dat bestaat uit vier keer de letter O: oké, ongepast, ongewenst of ontoelaatbaar. Dat O-kwartet speelt ook de hoofdrol binnen een ‘stellingspel’ dat medewerkers graag spelen. Smit: „Wat vind je van deze situatie? Voor welke van die vier O’s ga je letterlijk staan? Er is geen goed of fout. Alleen de vraag: waarom kies je voor wat. „Dan ontstaan zulke goede gesprekken waarmee je mensen echt dichter bij elkaar brengt.”
Situaties kunnen onveilig voelen, maar dat wil nog niet zeggen dat ze dat ook zijn
Irene Vroomans UWV
De vier O’s zijn in 2022 in het leven geroepen na het nieuwes over Ali B. en Matthijs v. N. Die twee zorgden ook bij UWV voor een golf aan meldingen over ongewenst gedrag. Van geruzie en gedoe tot discriminatie en seksuele intimidatie. Vroomans: „Sommige dingen zijn heel duidelijk dat die niet kunnen. Andere situaties kunnen onveilig voelen, maar dat wil nog niet zeggen dat ze dat ook zijn.”
Lees ook: De stille reputatiemoord: als roddel en rancune je loopbaan bepalen
Pesten is geen conflict, het is een cultuurprobleem
De meldingen bij het bureaumeldpunt zijn intussen gestabiliseerd, zegt Vroomans. „De piek hebben we gehad.” De preventieve aanpak heeft daarbij geholpen. Die zorgt voor meer duidelijkheid en bewustwording onder de 24.000 medewerkers. Smit: „We hebben niet het gevoel dat pesten vroeger meer of minder gebeurde. Wel dat mensen het vaker melden en zien dat we er ook iets mee doen. Dat is zo belangrijk voor het vertrouwen en een gevoel van veiligheid. Dat je weet dat er iets met je melding gebeurt.”
Zorg dus voor een onafhankelijke instantie als meldpunt voor pesterijen en ander sociaal ongewenst gedrag, zegt Vroomans. Zorg dat mensen over dat onderwerp met elkaar in gesprek blijven. En schiet niet ineens in een kramp. „Je moet voorkomen dat mensen niet meer met iemand in één ruimte willen zitten of niets meer tegen anderen durven te zeggen.”
Koetsenruijter aanvullend: „Pesten is geen conflict tussen twee mensen. Het duurt gemiddeld zomaar zes maanden.”
Dat doet die klierkop niet alleen, maar met assistenten die meedoen met grappen en belachelijk maken. En met ‘versterkers’, andere collega’s die meelachen en aanmoedigende duimpjes geven. Pesten is dan ook een symptoom van iets anders. Van een cultuur met een luchtje. Wie daarvoor zijn neus ophaalt, kiest partij. En dat is meestal niet de juiste.
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in:
