De aanstelling van Xavi als nieuwe bondscoach van het Nederlands elftal heeft een merkwaardige discussie losgemaakt. Niet alleen de gebruikelijke discussie over tactiek, prestaties en de vraag of hij de juiste man is voor Oranje, maar vooral de vraag waarom het eigenlijk zo vanzelfsprekend zou moeten zijn dat de bondscoach van Nederland zelf Nederlander is.
Pierre van Hooijdonk verwoordde die twijfel namens een deel van de oud-internationals: waarom geen Nederlandse trainer? Een begrijpelijke vraag. Maar ook een vraag die iets blootlegt wat veel verder gaat dan voetbal.
Het risico van herkenbaarheid en de zoektocht naar veiligheid
Want waarom zou een leider vooral iemand moeten zijn die op ons lijkt? Een organisatie die haar leiders selecteert op herkenbaarheid, loopt het risico zichzelf steeds opnieuw te kopiëren. We zeggen dan dat iemand ‘onze cultuur moet begrijpen’. Maar soms bedoelen we eigenlijk: iemand moet begrijpen hoe wij het altijd hebben gedaan.
“Wie onderdeel is van een systeem, stelt minder makkelijk de vraag of het systeem zelf nog klopt”
Luuc Eisinga
Dat voelt veilig. En veiligheid wordt gemakkelijk verward met kwaliteit. Een Nederlandse bondscoach kent de taal, de cultuur, de voetbalgeschiedenis en de gevoeligheden. Hij kent de mensen en weet hoe de hazen lopen. Dat kan een voordeel zijn.
Maar het kan ook een nadeel worden. Wie onderdeel is van een systeem, stelt minder makkelijk de vraag of het systeem zelf nog klopt. Daar zit het gevaar van assimilatie. Niet alleen in voetbal, maar in bedrijven, sportbonden, overheden en maatschappelijke organisaties. Zodra ‘bij ons passen’ een belangrijker criterium wordt dan ‘iets toevoegen’, wordt diversiteit langzaam vervangen door uniformiteit.
De Nederlandse voetbaltraditie als exportproduct
En juist in Nederland zouden we daar in het voetbal alert op moeten zijn. Wij hebben een prachtige voetbaltraditie: Michels, Cruijff, totaalvoetbal, aanvallend spel, eigenwijsheid en het idee dat voetbal meer kan zijn dan alleen winnen. Maar soms behandelen we die traditie alsof zij alleen door Nederlanders is voort te zetten. Dat is merkwaardig, want de Nederlandse voetbalfilosofie is juist een van onze grootste exportproducten.
Xavi is daar een prachtig voorbeeld van. Zijn voetbalvorming is diep beïnvloed door Johan Cruijff en door de ideeën die vanuit Nederland via Barcelona de wereld in zijn gegaan. En dan komt de interessante vraag: is Xavi eigenlijk wel zo’n buitenstaander? Misschien is hij wel een van de meest overtuigende producten van de Nederlandse voetbalcultuur die Nederland nooit heeft voortgebracht.
En daar zit ook een aardige historische kwinkslag in. Wat zou er zijn gebeurd als Barcelona destijds met dezelfde argusogen naar Johan Cruijff had gekeken?
„Een Nederlander als trainer van Barcelona? Maar kent hij de Catalaanse cultuur wel?”
„Kan iemand uit Amsterdam werkelijk begrijpen wat Barça betekent?”
„Waarom geen Catalaan?”
We weten inmiddels wat er gebeurde. Cruijff veranderde Barcelona fundamenteel en legde mede de basis voor de voetbalcultuur die de club decennia later nog steeds definieert.
Misschien had Barcelona dus geluk dat het destijds niet vroeg of Cruijff wel Catalaans genoeg was. En misschien moeten wij nu oppassen dat we niet dezelfde fout maken in spiegelbeeld.
Wat verwachten we werkelijk van een leider?
Dit gaat overigens niet over de vraag of Xavi een goede bondscoach is. Dat zullen uiteindelijk zijn resultaten en zijn ontwikkeling van het team bepalen. Nationaliteit is geen kwaliteitskeurmerk. Een buitenlander kan slecht zijn. Een Nederlander kan fantastisch zijn.
De relevante vraag is een andere: wat zoeken we eigenlijk in een leider? Iemand die onze cultuur bewaakt? Of iemand die onze cultuur beter maakt? Dat zijn twee verschillende opdrachten. De eerste vraagt om continuïteit. De tweede om ontwikkeling. En ontwikkeling ontstaat zelden wanneer iedereen hetzelfde denkt.
Een bedrijf dat uitsluitend managers uit de eigen organisatie promoveert, behoudt kennis en loyaliteit. Maar het loopt ook het risico dat iedereen dezelfde aannames deelt, dezelfde problemen ziet en dezelfde oplossingen bedenkt. Het wordt steeds beter in wat het al deed. Maar misschien steeds slechter in het ontdekken wat het anders zou moeten doen.
Dat is de werkelijke waarde van diversiteit in leiderschap. Niet dat er toevallig iemand met een ander paspoort aan tafel zit, maar dat iemand met een ander perspectief de vanzelfsprekendheden durft aan te vallen. Een goede leider hoeft niet op ons te lijken. Hij moet ons begrijpen, maar voldoende afstand hebben om ons tegen te spreken.
“Uiteindelijk gaat goed leiderschap niet over de vraag: is hij één van ons?”
De valkuil van het verleden in modern leiderschap
Dat geldt misschien nergens zo sterk als in de sport. Sportorganisaties zijn dol op hun verleden. Op oud-spelers, oude trainers, oude successen en oude verhalen. En terecht. Maar een organisatie die haar toekomst uitsluitend laat bepalen door haar verleden, loopt het risico haar identiteit te beschermen tot er niets meer overblijft om te beschermen.
Dus laten we vooral discussiëren over Xavi. Over zijn tactiek, zijn leiderschap, zijn resultaten en zijn geschiktheid voor Oranje. Maar laten we de discussie niet reduceren tot zijn paspoort. Misschien moeten we Pierre van Hooijdonk daarom niet vragen waarom Xavi geen Nederlander is. Misschien moeten we hem vragen wat een Nederlandse leider volgens hem precies toevoegt wat Xavi niet kan toevoegen.
Dat is een veel interessantere vraag. Want uiteindelijk gaat goed leiderschap niet over de vraag: ,,Is hij één van ons?”, maar over de vraag: ,,Maakt hij ons beter?”
En als we daarop het antwoord zoeken, maakt het paspoort ineens verdacht weinig uit.
Lees ook: Het einde van de ‘hero leader’: topsport ontmaskert de grootste managementfout
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in:
