Sommige werkenden voelen zich overal verantwoordelijk voor: voor fouten in het team, voor het welzijn van collega’s en voor resultaten of gebeurtenissen die ze maar deels kunnen beïnvloeden. Dat schrijft Frankfurter Allgemeine. Hoe komt dat? En hoe lukt het om je grenzen aan te geven als je een overdreven groot verantwoordelijkheidsgevoel hebt?
Wat helpt tegen oververantwoordelijkheid?
Wie dit patroon wil doorbreken, moet in actie komen. De volgende stappen helpen om de eigen grenzen beter te bewaken:
- Reflecteer kritisch op je takenpakket: vraag jezelf bij elk verzoek af: valt dit écht binnen mijn functie, of dénk ik dat alleen maar? Stel je (vaak onrealistische) zorgvuldigheidseisen bij naar wat ‘goed genoeg’ is.
- Delegeer en laat de controle los: draag taken heel bewust over aan collega’s. Accepteer dat zij het misschien anders aanpakken dan jij, zolang het eindresultaat maar werkt.
- Bouw tijdmarges in: zeg niet direct ‘ja’ op een nieuw verzoek. Neem bewust de tijd om te beoordelen of iets écht dringend is. Dit geeft ook andere collega’s de kans om in te stappen.
- Eis duidelijkheid van je werkgever: vooral in complexe organisaties zijn rollen soms vaag. Ga in gesprek met je leidinggevende en vraag om keiharde duidelijkheid over jouw specifieke verantwoordelijkheden.
- Leg afspraken schriftelijk vast: maak taken, deadlines en verantwoordelijkheden binnen het team visueel en zet ze op papier. Dit haalt het uit je hoofd en vermindert de interne drang om alles te controleren.
- Schakel tijdig professionele hulp in: merk je dat het loslaten te veel stress, angst of somberheid oplevert? Blijf er niet mee rondlopen. In therapie is dit patroon vaak uitstekend te veranderen.
Wanneer neem je te veel verantwoordelijkheid?
Verantwoordelijkheid nemen is in principe goed, zegt psycholoog Nils Spitzer. Wie zich zo opstelt, wil iets goeds doen of schade voorkomen. „Dat is eigenlijk het tegenovergestelde van egoïsme”, legt Spitzer uit, die een boek over het thema verantwoordelijkheid heeft geschreven.
Maar zoals bij veel dingen die goed zijn, kunnen mensen hierin doorschieten. Overdreven verantwoordelijkheid omschrijft Spitzer als „de stabiele neiging om je in belastend veel situaties verantwoordelijkheid op de schouders te laden”. Daar zijn twee typische signalen voor: „Je neemt taken op je die buiten je bevoegdheid liggen, of je doet dingen extreem grondig, ver voorbij alle normale zorgvuldigheidsnormen.”
Betrokkenen hebben het gevoel dat uiteindelijk alles op hun bord belandt
Heidi Steinberger Loopbaancoach
Waaraan met je dat op werk?
Te veel verantwoordelijkheid nemen heeft praktische gevolgen op het werk, zegt Spitzer. Wie neigt tot oververantwoordelijkheid, bemoeit zich voortdurend met andermans werkterreinen en heeft onevenredig veel tijd nodig door zijn overdreven nauwgezetheid.
Een overdreven verantwoordelijkheidsgevoel is in het werkende leven bepaald geen zeldzaamheid, zegt Heidi Steinberger, voorzitter van de Deutsche Gesellschaft für Karriereberatung. „Veel mensen vinden dat lange tijd normaal. Het voelt goed en wordt onderdeel van hun professionele identiteit.”
Vaak wordt dit patroon pas zichtbaar wanneer het goede gevoel omslaat in frustratie of cynisme. „Betrokkenen hebben dan het gevoel dat uiteindelijk alles op hun bord belandt”, aldus loopbaancoach Steinberger.
Lees ook: ‘Poeh, wat een dag!’ Met deze 3 tips houd je je werkstress in toom
Wat drijft dit gedrag?
Een overdreven verantwoordelijkheidsgevoel is in de persoonlijkheid geworteld, legt Spitzer uit. Vaak zit daar een ‘moreel perfectionisme’ achter – de overtuiging dat je altijd verantwoordelijk moet handelen.
Ook een ‘controle-illusie’ kan een rol spelen: „Ik kan het oplossen, dus moet ik het doen.” Dit denkpatroon berust op de onjuiste aanname dat handelingsmacht automatisch verantwoordelijkheid betekent. Daar komen vaak een sterke behoefte aan waardering en een laag zelfbeeld bij.
De baan en de werkomgeving kunnen dit gedrag in de hand werken, vooral door onduidelijke taken, rollen, verantwoordelijkheden en beslissingsbevoegdheden, zegt Steinberger.
„In moderne werkstructuren zoals matrixorganisaties zijn verantwoordelijkheden vaak niet zo eenduidig, wat leidt tot een gebrek aan houvast en de druk om iedereen tevreden te moeten stellen”, zegt ze. Vooral functies met veel raakvlakken zijn kwetsbaar, bijvoorbeeld in projectleiding.
Wat zijn de gevolgen van oververantwoordelijkheid?
Spitzer waarschuwt voor de typische gevolgen, zoals spanning en chronische stress. „Je draagt meer verantwoordelijkheid, werkt intensiever en weet nooit zeker of het genoeg is.” Op de lange duur kan dat leiden tot een burn-out, dwangstoornissen, angststoornissen en depressies.
Op het werk is oververantwoordelijkheid bovendien niet bepaald bevorderlijk voor je loopbaan, aldus Steinberger. Collega’s of leidinggevenden kunnen het als storend of grensoverschrijdend ervaren. Daarnaast creëren betrokkenen vaak een verwachtingspatroon dat hen schaadt: „De buitensporige inzet van betrouwbare medewerkers wordt al snel als vanzelfsprekend gezien”, zegt Steinberger. „Zelfs als ze tegen hun grenzen aanlopen, krijgen ze geen verlichting.”
Valt dit echt binnen mijn takenpakket – of dénk ik dat alleen maar?
Nils Spitzer Psycholoog
Wat helpt?
In het dagelijkse werk helpt het om je eigen gedrag kritisch tegen het licht te houden, zegt Spitzer: „Valt dit echt binnen mijn takenpakket – of dénk ik dat alleen maar?” Ook je eigen normen moet je onder de loep nemen: welke zorgvuldigheidsstandaarden gelden hier in werkelijkheid – wat is goed genoeg?
Belangrijk is vooral om positieve ervaringen toe te laten: „Je zou taken heel bewust aan anderen moeten overdragen en zien dat hun resultaten óók werken, zelfs als zij de taak anders aanpakken”, aldus de psycholoog.
Heidi Steinberger raadt aan om jezelf tijdmarges te gunnen: „Je moet niet elke taak meteen op je nemen, maar bewust beslissen of die echt dringend is. Dat geeft anderen de kans om zich in te zetten.”
Je hoeft bovendien niet alle problemen alleen op te lossen. De loopbaancoach vindt dat ook werkgevers een verantwoordelijkheid hebben: bij onduidelijke rollen en verantwoordelijkheden zouden medewerkers om duidelijkheid moeten vragen, bijvoorbeeld in een gesprek met de leidinggevende.
Het is daarnaast behulpzaam om taken, verantwoordelijkheden en deadlines binnen het team schriftelijk vast te leggen – zowel de eigen als die van anderen. „Dat ontlast het hoofd en vermindert de innerlijke druk om alles te moeten controleren.”
Lees ook: Thuis klagen over die ene collega werkt niet, dit wel
Wanneer is professionele hulp nodig?
Een overdreven verantwoordelijkheidsgevoel in toom houden is in je eentje vaak moeilijk. Juist wie zich voortdurend overal verantwoordelijk voor voelt, loopt snel tegen zijn grenzen aan. Spitzer adviseert: „Als je merkt dat de oververantwoordelijkheid je belast en je lijdt, moet je hulp zoeken. Dit patroon is in therapie meestal goed te veranderen.”
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in:
