Wie is Elon Musk (2): hoe ‘Iron Man’ in 2008 bijna failliet ging

Voordat we in de raketten en elektrische auto’s duiken, moeten we even naar de portemonnee van Elon Musk kijken. Want zonder zijn tweede bedrijf was er van SpaceX of Tesla nooit sprake geweest.

Dat tweede bedrijf was PayPal. Toen dit online betaalsysteem werd verkocht aan eBay voor de waanzinnige som van anderhalf miljard dollar, hield Musk daar zelf 180 miljoen dollar aan over. Dat geld pompte hij, net zoals hij eerder met de winst van Zip2 had gedaan, direct in nieuwe projecten. Het grootste deel ging naar een dromerig futuristisch idee dat volgens velen grensde aan waanzin: SpaceX.

Een e-mail van Jeffrey Brian Straubel

Maar Musk keek niet alleen omhoog naar Mars. In oktober 2003 kreeg hij een e-mail van Jeffrey Brian Straubel, een jonge techneut die hij kort daarvoor had ontmoet na een lezing op Stanford.

Straubel was gefascineerd door lithium-ion-accu’s, de oplaadbare batterijen die je in laptops vindt. Hij werkte aan een plan om duizenden van die kleine accu’s aan elkaar te schakelen en zo een auto aan te drijven. Investeerders lachten hem weg, maar Musk niet. „Dit is echt cool. Ik denk dat het punt in zicht komt waarop elektrische auto’s een serieuze rol gaan spelen”, mailde Elon Musk terug. Hij beloofde Straubel direct 10.000 dollar om een prototype te bouwen.

Elon Musk is níet de oprichter van Tesla

Wie denkt dat dit de geboorte van Tesla is, denkt verkeerd. Op het moment dat Musk en Straubel elkaar in het najaar van 2003 ontmoetten, bestond het bedrijf al, zonder dat Musk of Straubel daarvan wisten. Dat was op zich niet zo verbazingwekkend, ook al was het quasi onder hun neus ontstaan. Martin Eberhard en Marc Tarpenning, twee ondernemers in Silicon Valley die fortuin hadden gemaakt met een van de eerste e-readers en hun bedrijf voor 187 miljoen dollar hadden verkocht, richtten op 1 juli 2003 Tesla Motors op.

Eberhard, de nieuwbakken CEO van Tesla, had zich begin jaren 2000 gerealiseerd dat de opwarming van de aarde behalve een gevaar voor de mens ook een opportuniteit voor ondernemers was: hij redeneerde dat er over afzienbare tijd een alternatief voor motoren op fossiele brandstoffen moest komen. Tarpenning had dan weer onderzocht of er een markt zou zijn voor een elektrische sportwagen en kwam tot de vaststelling dat kopers van de Toyota Prius - de eerste hybride auto - of de volledig elektrische EV-1 van General Motors wel wat geld over hebben voor zo’n nieuwerwetse auto: wie zich een dure BMW of Cadillac kon veroorloven en een beetje eco-feeling had, zou al snel een sexy elektrische sportwagen als nieuw statussymbool accepteren, dachten ze.

6,5 miljoen dollar investering in Tesla

Het duurde dan ook niet lang voor het duo Musk-Straubel kennismaakte met Eberhard en Tarpenning, zeker omdat die laatsten snel in de mot hadden dat hun kapitaal bij lange na niet zou volstaan om zelfs maar een prototype van hun Tesla te ontwikkelen. Geld was er nodig, en veel ook: 7 miljoen dollar om precies te zijn. Na één ontmoeting en onnoemelijk veel vragen later zegde Musk toe. Met 6,5 miljoen dollar werd hij in 2004, enkele dagen voor zijn tweeling Griffin en Xavier met een keizersnede geboren zou worden, meteen de grootste aandeelhouder en president-directeur van Tesla.

Van Silicon Valley naar Hollywood

„Er is één man met wie we eens moeten samenzitten. Hij kan ons inzicht geven in wat het is om een échte Tony Stark te zijn”, zei acteur Robert Downey Jr. tegen regisseur Jon Favreau, toen ze in het voorjaar van 2007 aan de voorbereidingen van Iron Man waren begonnen. Iron Man is een figuur uit de Marvel-strips uit de jaren zestig, waarin zakenman-filantroop-wetenschapper-playboy Tony Stark transformeert in een superheld die, dankzij zijn bijzondere harnas, de wereld van booswichten redt. Robert Downey Jr. doelde op Elon Musk.

Tot dan toe was Musk buiten de dotcom-bubbel nauwelijks bekend. Wie wel van hem gehoord had, kende hem vaak alleen van PayPal. Maar Downey Jr. zag de gelijkenissen tussen zijn personage Tony Stark en de excentrieke Musk, die van het bouwen van raketten bij SpaceX en elektrische auto’s bij Tesla zijn levenswerk had gemaakt. Downey bezocht daarom de bedrijven van Musk in El Segundo (Californië) en kreeg een rondleiding van de ondernemer zelf.

Tesla Roadster - en Elon Musk zelf - in Iron Man 2

,,Ik word niet gauw van mijn stuk gebracht, maar die plek en die kerel waren verbazingwekkend”, zei Downey Jr. in interviews toen de film in 2008 uitkwam - in Iron Man 2 kreeg Musk zelfs een cameo, trouwens. Maar vooral: Downey Jr. had erop aangedrongen dat de Roadster - het eerste model dat toen in ontwikkeling was - in de film te zien zou zijn, om te suggereren dat Stark zo cool en vooruitstrevend was dat hij al zo’n veelbesproken auto had. De Tesla-hype was geboren, en de ster van Musk glinsterde hoog aan de hemel.

Leonardo DiCaprio wilde een Roadster, gratis: Elon Musk wees hem af

Plots werd Musk uit het universum van Silicon Valley geteleporteerd naar de wereld van Hollywood, met z’n sterren en diva’s, roddels en valse vriendschappen. Maar Musk genoot ervan. Zijn toenemende bekendheid voedde zijn ego en zorgde voor wat lol in zijn leven dat beheerst werd door werken en financiële zorgen - want die waren er ook, ondanks zijn schijnbare fortuin.

„Er waren gewoon heel veel feesten waar je heen kon”, zei Bill Lee, een goede vriend van Musk in de biografie van Ashlee Vance. „Elon had vrienden die films maakten en dankzij de samenvloeiing van onze netwerken, was er elke avond wel iets te beleven.”

In een interview in The Telegraph zei Musk dat hij inmiddels ‘10 procent playboy en 90 procent ingenieur’ was. Ging hij uit met zijn toenmalige vrouw Justine Wilson - voor méér verhalen over Musks vrouwen en kinderen: lees deel 3 van deze reeks - kreeg hij een van de beste tafels in nachtclubs waar Paris Hilton en Leonardo DiCaprio zich ook vermaakten. Zeker omdat DiCaprio bijna kwam smeken voor een gratis Roadster en Musk hem vervolgens botweg afwees.

Op het huwelijk van Google-medeoprichter Larry Page, op het privé-eiland van Richard Branson in de Caraïben, was Musk één van de gasten. Zijn vrouw danste er met Bono en Musk toastte met ex-president Bill Clinton.

Tesla: wel klanten, geen auto's

Toch, de glans van Musk werd snel dof. Het was allemaal opwindend geweest, de raketten en de auto’s en de bestorming van de hemel - letterlijk en figuurlijk. De eerste lanceringen van SpaceX waren jammerlijk mislukt en over Tesla kreeg Musk het ene alarmerende bericht na het andere. Er stonden 1200 klanten op de wachtlijst, die allemaal vooraf betaald hadden, maar er rolde maar geen Roadster van de band en de kritiek in de media groeide.

Berichten over ontevreden werknemers stapelden zich op. Musk werd door sommigen ervaren als een slavendrijver. Zo stuurde hij bijvoorbeeld een kwade e-mail naar een werknemer die een vergadering miste vanwege de geboorte van zijn kind: 'Dat is geen excuus. Ik ben verschrikkelijk teleurgesteld. Je moet weten waar je prioriteiten liggen. Wij veranderen de wereld en de geschiedenis. Ofwel doe je mee, ofwel doe je iets anders.' Daarnaast veroorzaakten botsingen met Martin Eberhard, de oprichter van Tesla, voortdurende spanningen. Ze clash­ten over alles, van grote financiële beslissingen tot wie de eerste Roadster zou krijgen.

Eberhard werd gedegradeerd, nam vervolgens ontslag en er kwam uiteindelijk een rechtszaak van toen Musk Eberhard als medeoprichter uit de annalen van Tesla probeerde te wissen. ,,Er was in die tijd veel leedvermaak en ik werd van alle kanten aangevallen”, zegt Musk in zijn biografie. ,,Je gaat enorm twijfelen of je het wel goed hebt gedaan. Ik was één hoopje ellende. Ik dacht niet dat we er nog overheen zouden komen. Ik dacht dat dit het fucking einde was.”

Dat Musk zo zwartgallig was, had alles te maken met de penibele financiële situatie van zijn bedrijven. Hij was aan deze twee avonturen begonnen met een fortuin van bijna 200 miljoen dollar, maar SpaceX kostte 3 miljoen dollar per maand en Tesla zelfs 4 miljoen dollar. Toen 2008 op z’n einde liep, was Musks geld op. Hij had nachtmerries waarbij hij schreeuwend wakker werd. Hij at ongezond en werkte 22 uur per dag, waardoor hij er vaal en pafferig begon uit te zien, met wallen die donkerblauw kleurden. Vrienden vreesden dat hij elk moment een hartaanval kon krijgen.

Volgens zijn broer Kimbal was Tesla 'een bodemloze put' en sommige investeerders begonnen, ondanks Musks smeekbeden voor extra investeringen, te speculeren over een verkoop van Tesla aan een groot automerk om het faillissement te vermijden.

Musk stond voor een moeilijke beslissing, wat hij met zijn resterende kapitaal - dat van hemzelf en wat hij via investeerders bijeen had geschraapt - moest doen. ,,Als ik het geld verdeelde, zouden misschien zowel SpaceX als Tesla ter ziele gaan. Gaf ik al het geld aan één bedrijf, was de kans op overleven groter maar zou het andere sowieso dood zijn. Ik bleef er maar het hoofd over breken.”

NASA stapt in SpaceX: 1,6 miljard dollar

En toen, op 23 december 2008 en twee dagen voor Musk de lonen niet meer zou kunnen betalen, gebeurde er iets wonderlijks - een beetje zoals superhelden als Iron Man er ook altijd op het laatste nippertje in slagen om de wereld te redden. De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA stapte in het verhaal van SpaceX. Het bedrijf van Musk kreeg 1,6 miljard dollar als betaling voor twaalf vrachtvluchten naar het ruimtestation ISS. Terwijl hij met zijn broer Kimbal de feestdagen vierde in Boulder, brak Musk in tranen uit.

Het zou nog tien jaar duren voor zijn Tesla’s de norm zouden worden in de 21e-eeuwse auto-industrie. Het zou nog twaalf jaar duren voor de eerste bemande commerciële ruimtevlucht van SpaceX zou opstijgen. Tussendoor zouden tegenslagen en hoopvolle momenten elkaar opvolgen, maar zo’n diepe crisis als in 2008 maakte Musk niet meer mee - of toch niet op zakelijk vlak. In zijn privéleven daarentegen is drama nooit veraf.