René Raaijmakers kent meerdere oud-werknemers van chipmachinebouwer ASML die na hun pensioen mysterieuze telefoontjes kregen. Niet één keer, maar soms wel vier keer. Of vijf. „Recruiters uit China.”
Ze boden een salaris dat makkelijk vier keer over de kop ging. Raaijmakers, die een tweede boek over ASML schrijft, kent niemand die recent op zo’n lucratief aanbod is ingegaan, maar de acties zeggen alles over de verwoede pogingen die China doet om die bijzondere chipmachine na te maken.
Sinds 2014 heeft de overheid al 300 miljard in die ratrace gestopt, een bedrag dat half zo groot is als de dagwaarde van heel ASML. „Ze hebben in China specialisten zat”, zegt Raaijmakers. „Maar mensen met deze specifieke systeemkennis, die niet.”
Spionnen betrapt
Een enkele keer werd er een spion betrapt. In 2012, 2015, 2022 en 2023 waren er akkefietjes in de VS met (Chinese) medewerkers die aan de haal gingen met vertrouwelijke bedrijfsinformatie van ASML. Eén van hen richtte chipbedrijf DongFang op, dat maandag een beursgang aanvroeg in Shanghai.
Dit voorjaar werd nog een voormalige Chinese softwarearchitect in Nederland veroordeeld voor het kopiëren van geheime gegevens. En intussen rekruteerde China veel mensen uit Taiwan: service-engineers die daar ooit bij een ASML-onderdeel hadden gewerkt.
Lees ook: ASML onder druk op de beurs door China: ‘De reactie is zwaar overdreven’
Zo groot als een dubbeldekker
De chipmachine van ASML is de heilige graal. Het ding is zo groot als een dubbeldekker, met daarin de meest verfijnde, geheime apparatuur om in een handomdraai chips op een plaatje te belichten; laagje voor laagje, ontelbare chips per machine per jaar.
De vraag naar chips in de wereld is ongekend, mede door de opkomst van AI. De beurskoersen gaan door het dak en allemaal hebben ze die dure dubbeldekkers van ASML uit Veldhoven nodig. Het concern doet niet aan prijslijsten, maar een machine van het nieuwste soort zou een slordige 400 miljoen euro kosten. Per stuk.
Dat de Chinezen zelf zo’n machtig ding willen bouwen is onderdeel van een groot langetermijnplan voor wetenschap en technologie. De industriepolitiek verschoof van kwantiteit naar kwaliteit, vertelt Sanne van der Lugt, China-onderzoeker bij het Leiden Asia Centre.
Lees ook: Vergroot het aandelencadeau van ASML de motivatie van werknemers? ‘Er zitten zeker risico’s aan’
Oorlogen worden hightech
Van der Lugt: „De Chinese overheid merkte dat buitenlandse bedrijven hun meest waardevolle intellectuele eigendom strikt geheim hielden. Daardoor bleef China vastzitten in laagwaardige productie, terwijl westerse bedrijven de hoge winstmarges opstreken.”
„En toen bleek dat ook de nieuwste oorlogen grotendeels hightech zouden gaan worden gevoerd, heeft China in 2006 zestien prioriteiten gesteld. Ze wilden de achterstand inhalen. Niet meer afhankelijk zijn van het westen.”
ASML’s chiptechnologie, lithografie, stond aanvankelijk niet op die lange afvinklijst. Daarvoor was eerst een wake-upcall nodig van de Amerikanen.
Want in de eerste regeerperiode van Donald Trump begon de VS China af te knijpen. Dat mondde in 2022 uit in de Chips for America Act, een wet die aan Amerika gelieerde bedrijven verbood hun chipproductie in China uit te breiden. Ook ASML mocht zijn superslimme machines daar niet meer leveren.
China schrok wakker
En toen schrok China wakker. Van der Lugt: „Er werd al aan lithografietechnologie gewerkt op Chinese universiteiten, maar er was geen businessmodel voor. Tót de Amerikanen er in 2018 voor het eerst bij de Nederlandse regering op aandrongen om geen EUV-machines aan China te verkopen. Toen was er ineens een businessmodel, en werd lithografie met spoed in de top drie geschoven. Investeerders, ondernemers, universiteiten: ineens ging iedereen aan.”
ASML bracht in 2004 zijn eerste chipmachine op de markt die werkt met water tussen de lens, de zogenaamde immersietechnologie. Nikon in Japan maakt ook immersiemachines. Dankzij deze vinding past er veel meer rekenkracht op een superkleine chip.
Tweede en derde vinding
Raaijmakers vermoedt dat China inmiddels al bijna een simpele variant van de eerste immersie-chipmachine kan maken. Maar de ontwikkeling staat in Veldhoven niet stil. ASML kwam in 2018 met een veel betere machine die werkt met extreem violet licht (EUV), en in 2023 met een nóg betere, die nóg sneller en nóg preciezer chips kan produceren.
En inmiddels zijn knappe koppen alweer druk doende met een derde vinding, voor waarschijnlijk heel ver na 2030.
Nu is het namaken van een chipmachine geen sinecure: zo’n dubbeldekker bestaat uit duizenden puzzelstukjes. „Je hebt lenzen nodig, heel sterke lasers, keramiek als isolatiemateriaal, alles, tot aan de bouten waarmee de machine op de grond verankerd staat”, somt China-kenner John Lin op.
Lees ook: ASML geeft 44.500 medewerkers een aandelenpakket met een waarde van 20.000 euro
99,9999 procent zuiver gas
In het productieproces van chips zijn veel machines nodig, de lithomachines van ASML zijn slechts één stap. Lin noemt als voorbeeld dat superdunne keramiek dat chipproducenten gebruiken als isolator, keramiek geleidt geen stroom. „China moet het allemaal zelf kunnen maken.”
Ergens in die ingewikkelde route komt ook het gebruik van 6N-HF-gas om de hoek kijken, een extreem zuivere soort waterstoffluoride die wordt gebruikt om de platen (wafers) waarop de chips zitten in stukjes te snijden. Dit etsgas moet voor 99,9999 procent zuiver zijn.
Deze zomer stuurde China een eurekabericht de wereld in: het kan HF-gas maken. Chemiebedrijf Befar in de stad Binzhou nam op 19 juli een eerste productielijn in gebruik. Dat was dus wéér zo’n belangrijk puzzelstukje.
Het grootste hoofdpijndossier is de ultragladde spiegelset van het Duitse Zeiss, waarmee het EUV-licht op de chips wordt geprojecteerd.
Als een kat in het nauw
Lin vergelijkt China met een kat in het nauw. Doordat de VS al die exportrestricties oplegde, móést het land wel vaart maken. „Eigenlijk maakt de VS zijn vijand alleen maar beter.”
ASML-topman Christophe Fouquet waarschuwde in mei nog expliciet dat die steeds strengere Amerikaanse exportbeperkingen een keerzijde hebben: ze stimuleren China om concurrerende technologie en chipmachines te ontwikkelen. Beperkingen kunnen de Chinese chipindustrie vertragen, maar tegenhouden doen ze niet.
Lin: „En intussen zeggen ze in China: die machines zijn gemaakt door mensen. Niet door God.”
Lees ook: ‘ASML-CEO is een kopie van Mark Rutte’: ASML heeft niet de luxe om Elon Musk te negeren
Op een gouden troon
Schrijver Raaijmakers verwacht dat het beurskanon uit Brabant nog decennialang op zijn gouden troon blijft zitten. „Vergeet niet dat ASML ook miljarden per jaar verdient aan onderhoud, al die machines vragen upgrades, dat blijft nog jaren doorgaan.”
ASML is en blijft de Mercedes of de Lexus van de chipsector, denken de kenners. Maar China zal op enig moment, wellicht al over vijf jaar, als het eenmaal die chipmachine van de simpele soort in productie krijgt, de werkplaats van de wereld worden van de goedkopere chips.
“China zal niet rusten voordat het zelf net zo sterk staat als de VS”
John Lin China-kenner
Voor ons als consument heeft dat een belangrijk voordeel; China zal de wereld overspoelen met goedkope chips. Dat drukt de prijs voor de consument.
De grote verliezer? Dat wordt de Amerikaanse techsector. Met dank aan al die valstrikken die zij zelf heeft uitgezet. Lin weet het zeker: „China heeft de langste adem. Het zal niet rusten voordat het zelf net zo sterk staat als de VS.”
ASML is gevraagd om een reactie. Het concern beperkt zich tot de quote van ceo Christophe Fouquet over de keerzijde van de Amerikaanse exportbeperkingen. „We willen het daarbij laten.”
Dit artikel is eerder verschenen bij het AD.
