Hoogleraar Désirée van Gorp waarschuwt voor AI: ‘Zorg dat je werknemers niet aan de kant komen te staan’
Leiders zien AI te vaak als een handig middel om kosten te besparen. Maar waarom leren ze mensen daarmee niet slimmer werken? Nyenrode-hoogleraar Désirée van Gorp vertelt waarom een hesje meer helpt dan een app en over het belang van een leider als ‘rond’ mens. „Je kunt wel efficiëntie willen en al je mensen eruit gooien. Maar misschien heb je die nodig voor andere taken.”
Mag zij Zweden aanhalen? Het is een van de weinige landen die echt een visie op technologie heeft, zegt Désirée van Gorp, hoogleraar aan Nyenrode Business Universiteit. „Ze zeggen: de robots komen eraan. Zweden is klaar. Wij kunnen niet de banen beschermen. Maar wel de mens.”
Dat je op nationaal niveau kijkt naar je arbeidspotentieel, en zegt dat je veel zuiniger moet zijn op je mensen in plaats van alleen te praten over efficiëntie, ja, dat spreekt Van Gorp enorm aan.
Zonder mensen gaan we het ook in Nederland echt niet redden, zegt zij. Die hebben we gewoon nodig. Op veel plaatsen is al een tekort. „Dus for heaven’s sake zorg dat ze niet aan de kant komen te staan”, zegt Van Gorp. „Geef mensen de basiskennis en tools waarmee ze hun werk goed kunnen uitvoeren en maak ze klaar voor een toekomst waarin ze een waardige positie hebben naast technologie.”
Mensen vervangen door AI? Je hebt ze straks misschien nodig
Dat vraagt volgens haar om leiders die hun organisatie zo inrichten dat iedereen de nieuwste technologie optimaal kan gebruiken. De nieuwste technologie, waaronder AI. „Leiders hebben een duidelijke visie nodig op hoe mens en technologie naast elkaar kunnen leven en elkaar versterken. Dat vergt verantwoordelijkheid en leiderschap.”
Haar pleidooi klinkt even logisch als eenvoudig: leid je mensen op. Zodat ze op een verantwoorde manier met technologie kunnen werken. Daar ligt het begin. Zodra je dit inziet, kun je gaan kijken hoe je technologie beter kunt inzetten. Van Gorp: „Je kunt wel efficiëntie willen en al je mensen eruit gooien. Maar misschien heb je hen nodig voor andere taken.”
Ga na waar mensen binnen je organisatie meerwaarde bieden. Wat moeten ze in huis hebben om met technologie te werken? Om hun baan beter te doen. „In plaats van dat je zegt dat het alleen pionnetjes zijn die je door AI kunt uitschakelen of inschakelen.”
Klinkt als een heel ander uitgangspunt dan de vraag: wat kunnen we met AI doen? „Zonder eerst te kijken welk probleem je in de organisatie wilt oplossen. Zonder te kijken hoe profielen en functies de laatste jaren zijn veranderd, en wat mensen juist nu nodig hebben.”
Lees ook: Leiderschap en AI volgens Aaron Mirck: ‘Je gaat er niet sneller van werken, wel beter door denken’
Waarom een simpel hesje meer oplost dan een app
Technologie is er voldoende, zegt Van Gorp. Meer dan we kunnen benutten. Wat haar opvalt: „Bedrijven kopen softwareprogramma’s waar mensen vaak niets mee kunnen. Omdat die niet in hun workflow passen.”
O ja, Van Gorp hoort bijna elke dag: ‘We moeten iets met AI.’ Dan wil zij weten: ‘Waarom dan en waarvoor?’ Dan blijft het stil. „Bedrijven kiezen te vaak voor technologie als oplossing, zonder na te denken of die echt nodig is om hun probleem op te lossen.”
“Je kunt wel efficiëntie willen en al je mensen eruit gooien. Maar misschien heb je die nodig voor andere taken.”
Désirée van Gorp, hoogleraar Nyenrode
Zij vertelt over een ziekenhuis. Daar merkten ze dat verpleegkundigen medicijnen aan de verkeerde patiënten toedienden. De oplossing werd snel gevonden: een app met QR-code. Nee hoor, het bleek mis te gaan. Tot iemand eens ging kijken wat er precies aan de hand was. Wat bleek: de verplegers deelden de medicijnen vaak uit tijdens bezoekuren. En dat leidde hen te veel af. De oplossing was geen QR-code of app, maar gewoon een ouderwets hesje. Met de tekst: niet storen, medicijnen uitdelen.
Denk meer aan mensen. Jarenlang bekeken we kapitaal vooral vanuit economisch en financieel perspectief, zegt Van Gorp. Tegenwoordig spreken we meer over breinkapitaal. „Dat hebben we nodig om de mens binnen organisaties in de toekomst voorop te zetten, met technologie die ons daarbij ondersteunt.”
Daarvoor moet je als leider weten waar en welke skills je in je organisatie nodig hebt. Welke kennis heb je al in huis? Wat ontbreekt nog? Dan toch de ongemakkelijke vraag: is je organisatie daar wel klaar voor? Voor het werken met AI? „Die vraag wordt te weinig gesteld.”
Want hoe bereid jij je organisatie en mensen voor op werk dat door technologie verandert? En hoe wil je dat doen als je zelfs je kernprocessen niet op orde hebt? Sterker nog: Van Gorp kent te veel organisaties die hun kernprocessen niet helder hebben, laat staan begrijpen wat daarin gaat veranderen.
Wie alle kennis uitbesteedt, verliest de controle
Zomaar blind taken overlaten aan AI doet haar denken aan bedrijven die in de jaren 90 alles wilden uitbesteden. Ze merkten te laat dat je je organisatie uitholt wanneer je zelf geen kennis meer in huis hebt. Van Gorp: „Wanneer niemand meer alle output bij je kan monitoren, wanneer niemand meer weet hoe een technologie werkt of leert, ben je aan de ratten overgeleverd.”
Recent bezocht ze een organisatie. Ze hadden een prachtig datameer laten ontwikkelen. Een omgeving met grote hoeveelheden ruwe gegevens waaruit organisaties informatie kunnen halen om besluiten te nemen. Binnen het bedrijf bleek maar één persoon verstand te hebben van datameren. Nadat die persoon toch maar eens een plons nam, bleek het meer een moeras. Van Gorp: „De rapporten zagen er goed uit, niet de gegevens waarop ze al strategische beslissingen hadden genomen.”
Lees ook: Autonomous Enterprise: wie beslist als AI-agents en humanoids de boardroom bereiken?
AI neemt je werk over, maar niet je verantwoordelijkheid
Tijd om op te staan. Leiders met technologische kennis en ethisch boerenverstand. Leiders die begrijpen hoe je governance regelt. Die beseffen dat je geen IT-specialist hoeft te zijn, maar wel thuishoort aan de tekentafel bij het ontwerpen van AI-systemen waarmee je een probleem wilt oplossen. Die systemen zijn te ontwikkelen binnen de grenzen van je normen- en waardenpakket.
Opnieuw: „Als je hier geen leiderschap over neemt, loop je het risico dat mensen in je organisatie techniek gaan gebruiken op een manier die jij niet wilt. Of dat jij je data-analyse uitbesteedt en denkt dat je daarmee het probleem hebt opgelost. Maar dan verlies je zelf de controle.”
Een leider begrijpt hoe een zelflerend datasysteem werkt en hoe hij of zij het kan monitoren. Hij of zij geeft duidelijk aan welke gegevens het wel en niet mag gebruiken en welke variabelen het mag manipuleren. „AI zelf kent geen gevoel en heeft geen ethisch besef.”
“„Als je hier geen leiderschap over neemt, loop je het risico dat mensen in je organisatie techniek gaan gebruiken op een manier die jij niet wilt.””
Désirée van Gorp, hoogleraar Nyenrode
Die verantwoordelijkheid geldt voor elke taak waarbij je AI gebruikt. De grenzen stel je als mens. „Dat kun je niet uitbesteden. Dat moet je zelf bepalen en daarvoor ben je altijd zelf verantwoordelijk.”
Dat lijken bedrijven te gemakkelijk te vergeten, zegt zij: „Door AI krijgen mensen meer verantwoordelijkheid.”
Begin daarom niet met AI, zegt Van Gorp. Onderzoek eerst of je organisatie voldoende is toegerust om deze en andere technologieën te gebruiken. En ben je daar als leider zelf ook klaar voor? Om als mens daarvoor de verantwoordelijkheid te nemen.
Dan kun je alles weten over technologie en beschikken over gereedschapsdoosjes vol sociale vaardigheden, maar waar sta je zelf als mens? Als een rond mens. Die ook oog heeft voor de geesteswetenschappen. Voor poëzie, filosofie, kunst en geschiedenis. Van Gorp: „Die filosofische discussie over AI is er al sinds de jaren 60. We hebben die jaren laten voorbijgaan. Het is de hoogste tijd om die nu echt naar de boardroom te brengen.”
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in:
