‘„Jij bent dom’’, kreeg je te horen. Als je met die stress kon omgaan, dwong je respect bij hem af.’
Aldus Peter Robinett over Ali Niknam op bladzijde 139 van het net verschenen boek Ali Niknam: de eenzame strijd van een techmiljardair. Ik vind het boek een aanrader, maar ook een kleine confrontatie.
Lees ook: Geniaal ondernemerschap, meedogenloos leiderschap: ‘Ali Niknam Nederlandse versie van Elon Musk’
Bezwijken onder de baas
Ook ik werkte ooit voor een veeleisende ondernemer, met wie je hoogte- en dieptepunten beleefde. Hij was een dwingende, onberekenbare workaholic. Hij had er geen begrip voor als hij je niet direct te pakken kreeg. Hij kon je genadeloos door de telefoon trekken als je niet direct begreep wat hij bedoelde of in zijn ogen een fout maakte.
En mijn probleem was dat ik absoluut niet met die stress kon omgaan. Na twee jaar gooide ik geknakt de handdoek in de ring. En het kostte me nog jaren om er echt overheen te komen.
In het boek lees ik dat het hoofdkantoor van bunq bekendstond als ‘vleesmolen’. Tientallen jonge honden werden er jaarlijks aangenomen. En vervolgens geconfronteerd met de drang en dwang van Niknam. Huilen op kantoor was niet ongebruikelijk. Zo’n 70 procent maakte het eerste jaar niet vol.
Daar kun je van alles vinden. Van de manier waarop mijn baas leidinggaf en van die van Ali. Zo geloof ik niet in management by fear. Omdat ik van dichtbij zag hoe angst mensen kan verlammen in plaats van stimuleren. Niet in de laatste plaats bij mezelf.
Maar is de baas daarmee volledig verantwoordelijk als een medewerker bezwijkt? Dat is een interessante vraag, want lang niet iedereen knakt. Niet bij Ali en ook niet bij mijn toenmalige baas.
Zo werd destijds, vlak na mij, een jongeling aangenomen: Mark. We hadden beiden veel met mijn baas te maken. Maar waar ik ineenkromp als hij weer eens in woede ontstak, bleef Mark rechtop staan. Waar ik het mee naar huis nam, liet Mark het van zich afglijden. En waar ik op eieren ging lopen in de hoop een furie te voorkomen, bleef Mark zijn onbevangen zelf.
Ik knakte en droop af. Mark bleef overeind en zou vele jaren later de tent overnemen.
Wat is het verschil tussen hem en mij? „Je kunt andermans gedrag niet bepalen, maar wel kiezen hoe je erop reageert.’’ In de loop der jaren ben ik steeds beter gaan inzien hoe dat werkt. Vrij recent kwam ik via een model tot het inzicht: „Dát is wat mij destijds zo kwetsbaar maakte.’’
Het 1 januari-syndroom
Je herkent dit misschien: elk jaar stel je jezelf op 1 januari een doel. Meer sporten. Gezonder eten. Meer tijd voor familie en vrienden. Aan het eind van het jaar moet je concluderen: gefaald! Volgend jaar maar wat harder proberen.
De aan Harvard verbonden wetenschappers Kegan en Lahey stellen echter dat harder proberen alleen niet helpt. Als dat zou werken, haalde je je doel wel. Nee, je moet op zoek naar wat je tegenhoudt.
Om terug te komen op mijn toenmalige baas: wat hield mij tegen om in een conflictsituatie letterlijk en figuurlijk te blijven staan?
Lees ook: ‘Uit dát hout zijn echte leiders gesneden’: wat Gerben van Driel leerde van jonge topmanagers
Ontdek wat je weerhoudt
Kegan en Lahey ontwikkelden hiervoor het psychologische model Immunity to Change. Vrij vertaald werkt het zo:
1.Wat is je ontwikkeldoel?
In mijn geval: durven tegenspreken in spannende situaties en me niet laten ondersneeuwen door een harde schreeuwer.
2.Welk gedrag werkt dat tegen?
„Als ik het oneens ben met mijn baas, zeg ik dat niet. Als ik niet snap wat hij bedoelt, geef ik dat niet aan.’’
3.Waar ben je bang voor als je het tegenovergestelde doet?
Dat mijn baas boos op mij wordt, mij een minkukel vindt, ik geen promotie krijg of alleen laagwaardige taken toegewezen krijg.
4.Waaraan ben je dan gecommitteerd?
Kegan en Lahey noemen dit je hidden commitment. In mijn geval: „Ik zal er alles aan doen om te voorkomen dat mijn baas boos op mij wordt of negatief over mij denkt.’’
En daar zit de crux. Je kunt niet én tegenspreken in een spannende situatie én koste wat kost voorkomen dat iemand boos op je wordt. Je ontwikkeldoel is het gaspedaal. Je hidden commitment is de rem. Zo maak je jezelf immuun voor verandering.
Maar waarom trap je eigenlijk op die rem? Daarom moet je volgens Kegan en Lahey nóg een laag dieper gaan.
5.Ontdek je grote aannames
Hoe werkt de wereld volgens jou? Wat is jouw waarheid? Dat is enorm lastig om in te zien. Juist omdat die aannames voor jou zo vanzelfsprekend zijn dat je ze niet meer als aannames ervaart.
Wat ik over mezelf leerde
Toen ik deze stappen onlangs uitlegde aan een groep, gebruikte ik mezelf als voorbeeld. Aangekomen bij de grote aannames, viel bij mij na jaren ineens het kwartje. In mijn wereld gold vroeger het volgende: „Als iemand boos op mij is, dan heb ík iets fout gedaan.’’
Dat was in mijn wereld een wet. Dat maakte me heel kwetsbaar. Tot ik inzag: iemand die boos op mij is, vindt dat ik iets fout heb gedaan. Dat betekent nog niet dat diegene gelijk heeft.
Zodra je inziet dat je grote aanname niet altijd waar is, ontstaat er ruimte om anders te reageren. Tegenwoordig raakt andermans boosheid mij minder. Daardoor spreek ik makkelijker tegen. En ik kruip niet meer automatisch in mijn schulp.
Lees ook: ‘Dat je belangrijk bent, betekent dus niet dat je jezelf altijd maar belangrijk moet maken’
Aan wie ligt het: aan jou of de baas?
Zou ik met de wijsheid van nu destijds niét zijn geknakt? Dat zullen we natuurlijk nooit weten. Ik vermoed dat het een stuk minder zou zijn geweest.
Daarmee praat ik de buitensporige gedragingen van mijn toenmalige baas niet goed. En ook niet die van Ali Niknam. Maar je bent niet weerloos. Je kunt jezelf daarin (hoe moeilijk ook) ontwikkelen. Waar ik vroeger dacht: de ander is boos dus ik zit fout, denk ik nu makkelijker: de ander is boos, heeft hij of zij ook gelijk?
En het daar dan ook bij laten als het moet.
In een speciale bonusaflevering van Even bellen met Silicon Valley bespreekt Gerben van Driel het boek Ali Niknam: De eenzame strijd van een tech-miljardair. Zijn studiogasten: auteur en NRC-onderzoeksjournalist Stijn Bronzwaer en Silicon Valley-serieondernemer Wibe Wagemans. Je beluistert de hele aflevering via je favoriete podcastkanaal of leest een deel ervan terug op onze site.
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in:
