Veel bestuurders zullen dit niet direct herkennen. Zij zien een economie die nog altijd goed presteert. De werkloosheid is laag, de arbeidsparticipatie behoort tot de hoogste van Europa en Nederlandse bedrijven doen het internationaal vaak uitstekend. Toch schuilt daarin volgens Hugo Erken, hoofd Nederlandse economie bij RaboResearch, juist het gevaar. „Qua niveau behoren we nog steeds tot de wereldtop. Maar als je kijkt naar de groei van de arbeidsproductiviteit, dan zien we dat die al heel lang achterblijft.”
Volgens een recent rapport van RaboResearch komt Nederland uit op ongeveer 0,2 tot 0,3 procent groei per jaar, terwijl landen als Denemarken, Zweden, Zwitserland en de VS laten zien dat verdere productiviteitsgroei wel degelijk mogelijk is. Dat onderscheid tussen niveau en groei is cruciaal, aldus Erken. „Nederland profiteert nog steeds van de economische successen uit het verleden, maar bouwt onvoldoende aan de groei van morgen. De productiviteit in de internationaal concurrerende delen van de economie staat zelfs al ongeveer veertien jaar vrijwel stil. Tegelijkertijd stijgen de lonen wel door. Dat zet de concurrentiekracht onder druk.”
De rek is eruit
In veel boardrooms geldt de krappe arbeidsmarkt als de grootste rem op groei. Maar volgens Erken ligt daar niet de oplossing voor toekomstige groei. „De Nederlandse economie heeft jarenlang kunnen groeien doordat steeds meer mensen gingen werken. Die rek is er inmiddels grotendeels uit. De arbeidsparticipatie behoort al tot de hoogste van Europa en door de vergrijzing wordt extra arbeidsaanbod steeds schaarser.”
Daardoor verschuift de economische focus van arbeid naar productiviteit. Anders gezegd: hoe creëer je meer waarde met hetzelfde aantal mensen? „In de toekomst kunnen we minder economische groei halen uit de factor arbeid. Als we structureel willen blijven groeien om in de toekomst belangrijke maatschappelijke voorzieningen te kunnen blijven betalen, zoals zorg, sociale zekerheid, onderwijs of defensie, moet dat vooral uit productiviteitsverbetering komen.” Voor bedrijven betekent dit dat groei steeds minder afhankelijk wordt van extra personeel en steeds meer van technologie, innovatie, automatisering en nieuwe businessmodellen.
Lees ook: Nederlandse industrie groeit fors: bedrijven slaan massaal aan het hamsteren
Waarom Denemarken wél vooruitkomt
Van de landen die qua omvang en economische structuur vergelijkbaar zijn, springt Denemarken er vooral uit. Een kleine, open economie blijkt daar wel degelijk langdurige productiviteitsgroei te kunnen realiseren. Erken: „Terwijl Nederland veel werkgelegenheid zag verschuiven van relatief hoogproductieve naar laagproductieve sectoren zoals overige zakelijke dienstverlening, zorg en de horeca, daalde in Denemarken het werkgelegenheidsaandeel van relatief laagproductieve overheids- en zorgsectoren en werden relatief veel banen gecreëerd in de groothandel en de farmaceutische industrie.”
Ontwikkelingen in de samenstelling van de economie hebben dus grote gevolgen voor het toekomstige verdienvermogen van een land, voegt hij toe. „Hoogproductieve sectoren creëren meer economische waarde per gewerkt uur en trekken daarmee de rest van de economie mee omhoog.”
Ook investeert Denemarken structureel meer in technologie, innovatie en kennisontwikkeling. Daarnaast wijst Rabobank op factoren als de kwaliteit van instituties, infrastructuur en arbeidsmarktbeleid. Het Deense ‘flexicurity’-model combineert een flexibele arbeidsmarkt en inkomenszekerheid met sterke ondersteuning bij omscholing en herplaatsing. „Daardoor kunnen werknemers gemakkelijker overstappen naar sectoren waar de vraag groeit. Dit sluit aan bij uitdagingen waar ook de Nederlandse economie voor gesteld ziet. De vraag is niet alleen hoeveel mensen werken, maar vooral wáár zij werken.”
Investeren is geen keuze meer
De analyse van Rabobank sluit aan bij eerdere waarschuwingen van oud-ECB-president Mario Draghi en voormalig ASML-topman Peter Wennink. Hun boodschap is dat Europa en Nederland structureel te weinig investeren in innovatie, technologie en productievermogen. Volgens Erken loopt Nederland onder meer achter bij investeringen in R&D, kapitaalgoederen en onderwijs. „Dat probleem wordt versterkt door structurele knelpunten zoals netcongestie, stikstofbeperkingen en langdurige vergunningprocedures.”
Om de economische groei structureel richting 1,5 procent te brengen via extra productiviteitsgroei, is volgens berekeningen van Rabobank jaarlijks ongeveer 20 miljard euro aan extra investeringen nodig in onderwijs, publieke en private R&D en productieve kapitaalgoederen zoals machines, software, fabrieken en infrastructuur. „Dat laat zien hoe groot de opgave is. Voor bestuurders betekent dit dat investeren steeds minder een optie wordt en steeds meer een voorwaarde voor concurrentievermogen.”
AI kan keerpunt worden
Waar eerdere productiviteitsslagen vooral zijn gerealiseerd met automatisering en digitalisering, kijken veel bestuurders nu naar AI. Kunstmatige intelligentie kan inderdaad een belangrijke rol spelen, denkt Erken, maar niet alleen door processen efficiënter te maken. „Productiviteit betekent dat je meer toegevoegde waarde creëert met dezelfde inzet van arbeid. Dat kan door efficiënter te werken, maar ook door betere producten en diensten te ontwikkelen.”
Binnen RaboResearch ziet hij al voorbeelden van onderzoeken die vroeger maanden duurden en nu in enkele weken worden uitgevoerd met ondersteuning van AI. Maar hij waarschuwt ook voor de gevolgen voor beroepen waarin veel kenniswerk relatief eenvoudig te automatiseren is. „Dat maakt AI niet alleen een technologievraagstuk, maar ook een strategische arbeidsmarktvraag. Organisaties zullen moeten nadenken over omscholing, nieuwe vaardigheden en de inzetbaarheid van medewerkers op langere termijn.”
Lees ook: DNB: helft van de baanwisselaars verruilt van sector, leidend tot kapitaal- en kennisverlies
Startups schalen niet op
Er ligt nog een tweede uitdaging, ziet Zazie Weiffenbach, econoom bij RaboResearch. Nederland is goed in het voortbrengen van innovatieve startups, maar minder succesvol in het opschalen daarvan. „We zien dat Nederland relatief veel startups heeft, maar achterblijft bij landen als Duitsland, Frankrijk en Zwitserland als het gaat om de doorgroei naar scale-ups.”
Een belangrijk knelpunt zit volgens haar in de stap richting commercialisatie. „Opschaling vraagt om de stap te maken van R&D naar marketing en sales, van een founder-gedreven organisatie naar professioneel management en van een goed idee naar een schaalbaar businessmodel. Juist daar ontstaat uiteindelijk productiviteitsgroei: wanneer innovatie niet in het lab blijft hangen, maar wordt omgezet in economische waarde.”
Wat bestuurders hiervan kunnen leren
De conclusie van RaboResearch laat zich als volgt samenvatten: Nederland heeft niet primair een tekort aan mensen, maar een gebrek aan productiviteitsgroei. Voor bestuurders betekent dat een fundamentele verschuiving in denken, aldus Erken. „De vraag is niet langer hoeveel medewerkers nodig zijn om groei mogelijk te maken. De vraag wordt hoe dezelfde organisatie meer waarde kan creëren met dezelfde mensen.”
Dat vraagt om investeringen in technologie, digitalisering, innovatie, vaardigheden en schaalbare bedrijfsmodellen. Weiffenbach: „Bedrijven die daarin slagen, vergroten niet alleen hun eigen concurrentiekracht. Zij leveren ook een bijdrage aan het toekomstige verdienvermogen van Nederland.” Want uiteindelijk bepaalt productiviteit hoeveel welvaart een samenleving kan financieren. En juist daar ligt volgens RaboResearch de grootste economische uitdaging van de komende tien jaar.
5 lessen die we uit het RaboResearch-rapport kunnen trekken:
Investeer niet alleen in personeel, maar vooral in productiviteit per medewerker.
Kijk bij AI verder dan kostenbesparing; zoek naar nieuwe waardecreatie.
Zorg dat innovaties daadwerkelijk zijn op te schalen.
Maak strategische keuzes over afhankelijkheden in ketens en grondstoffen.
Beoordeel investeringen op hun bijdrage aan toekomstig verdienvermogen, niet alleen op kortetermijnrendement.
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in:
