In het afgelopen decennium, waarin ik actief ben in de wereld van internationale handel en logistiek, heb ik bestuurders, toezichthouders en overheden vaak horen praten over strategie. Over groei, innovatie, digitalisering en internationale expansie. Veel minder vaak ging het over een fundamentelere vraag: zijn de grondstoffen, onderdelen, energie en technologie die nodig zijn om die strategie uit te voeren over tien jaar nog beschikbaar?
Dat was lange tijd ook niet zo vreemd. Als iets schaars werd, steeg de prijs. Viel een leverancier uit, dan stond er meestal ergens anders een alternatief klaar. Internationale handel zorgde voor efficiëntie, lagere kosten en een grote beschikbaarheid van producten en productiemiddelen.
Het einde van vanzelfsprekende grondstoffenbeschikbaarheid
De afgelopen jaren hebben laten zien dat die vanzelfsprekendheid voorbij is. Pandemieën, geopolitieke spanningen, energiecrises, exportrestricties en handelsconflicten hebben blootgelegd hoe afhankelijk bedrijven en economieën zijn geworden van relatief kleine schakels in mondiale ketens. Wat vroeger vooral een economisch vraagstuk was, is steeds vaker ook een geopolitiek vraagstuk.
De actualiteit onderstreept dat. China beperkt de export van verschillende kritieke zeldzame aardmetalen, waaronder samarium, terbium en dysprosium. Die zijn essentieel voor onder meer elektrische voertuigen, windturbines, defensiesystemen, robotica, hightech machines en halfgeleiderapparatuur. Daarmee raakt deze ontwikkeling direct sectoren waarin Nederland internationaal sterk is.
LEES OOK - Laagwater is geen incident meer: supplychains moeten bestand zijn tegen de volgende droge zomer
Onze eigen keuzes achter strategische afhankelijkheid
De reflex is vervolgens snel gemaakt: China is het probleem. Dat is te gemakkelijk. Natuurlijk moeten we kritisch zijn op de manier waarop China economische afhankelijkheden inzet als geopolitiek instrument. Maar de belangrijkere vraag is misschien wel: waarom zijn wij zo afhankelijk geworden?
China heeft de afgelopen decennia systematisch geïnvesteerd in mijnbouw, raffinage, industriële capaciteit, technologie en strategische grondstoffen. Met een lange adem en een duidelijke strategie. Niemand heeft Europa verboden hetzelfde te doen. Niemand heeft ons gedwongen om productie uit te besteden zonder de gevolgen voor de lange termijn mee te wegen. We hebben zelf andere keuzes gemaakt.
Kostenverlaging woog vaak zwaarder dan leveringszekerheid. Efficiëntie kreeg meer aandacht dan weerbaarheid. Voorraden werden gezien als kostenpost en productieconcentratie als een logische efficiëntieslag. Dat leverde jarenlang veel op. Maar we betalen nu ook de prijs.
Blinde vlekken in internationale waardeketen
Wat mij daarbij opvalt, is dat veel organisaties hun klanten beter kennen dan hun eigen waardeketen. Ze weten precies waar de groeimarkten liggen, maar hebben soms beperkt zicht op waar kritieke grondstoffen vandaan komen, welke leveranciers werkelijk onmisbaar zijn en waar geopolitieke kwetsbaarheden zitten. Juist daar ontstaan de strategische risico's van de komende jaren.
Neem de energietransitie. Vrijwel iedere onderneming heeft ambities rond verduurzaming, elektrificatie of digitalisering. Maar achter die ambities zit een enorme vraag naar metalen, mineralen, componenten en technologieën die niet onbeperkt beschikbaar zijn.
LEES OOK - Blokkade Straat van Hormuz verstoort supply chains en jaagt olieprijzen aan: dit zijn de gevolgen
De discussie over duurzaamheid en verdienvermogen gaat daarom steeds vaker ook over beschikbaarheid. Wie toegang heeft tot de juiste grondstoffen, energie, technologie en productieketens kan versnellen. Wie afhankelijk is van een beperkt aantal leveranciers of regio's loopt het risico dat plannen vertragen, investeringen duurder worden of groeikansen verdwijnen.
Spreiding en weerbaarheid als nieuw economisch beleid
Dat betekent niet dat bedrijven moeten streven naar volledige onafhankelijkheid. Voor een open economie als Nederland is dat niet realistisch en ook niet wenselijk. Onze welvaart is juist gebouwd op internationale handel. Maar er is een belangrijk verschil tussen internationale afhankelijkheid en strategische afhankelijkheid.
Internationale afhankelijkheid is logisch. Strategische afhankelijkheid ontstaat wanneer je geen geloofwaardig alternatief meer hebt. Daarom zullen bedrijven hun ketens opnieuw moeten bekijken. Risico's expliciet in kaart brengen. Leveranciers spreiden waar dat nodig is. Buffers opbouwen waar die verantwoord zijn. Alternatieven ontwikkelen. Investeren in langdurige ketenrelaties en samenwerking. Niet omdat efficiëntie onbelangrijk is geworden, maar omdat maximale efficiëntie en maximale weerbaarheid zelden samengaan.
Dat vraagt ook iets van de overheid. Wie serieus werk wil maken van het toekomstige verdienvermogen van Nederland en Europa, zal verder moeten kijken dan subsidies en incidenten. Strategische grondstoffen, energie, infrastructuur, technologie, kennis en productiecapaciteit zijn onderdeel geworden van economisch beleid.
Gegarandeerde toegang tot schaarse middelen bepaalt de winnaar
De geschiedenis leert ons dat economische macht altijd verbonden is geweest met toegang tot schaarse middelen. Dat gold voor handelsroutes, steenkool en olie. Vandaag gaat het ook om kritieke grondstoffen, chips, energie, data, technologie en talent. De middelen veranderen. De economische wet niet.
“Steeds vaker begint concurrentiekracht ergens anders: bij toegang.”
Rob Zomer plv. algemeen directeur evofenedex
Daarom zou in iedere boardroom de vraag vaker op tafel moeten liggen: waar zijn wij afhankelijk van zonder dat we het zelf goed beseffen? Want concurrentiekracht gaat natuurlijk over innovatie, ondernemerschap en klantwaarde. Maar steeds vaker begint concurrentiekracht ergens anders: bij toegang.
Niet de onderneming met de beste PowerPoint wint. Niet noodzakelijk degene met de meest ambitieuze groeiplannen of de mooiste visie. Uiteindelijk wint degene die toegang houdt tot wat schaars wordt, terwijl anderen daar niet meer over beschikken. Laat schaarste het niet winnen van je strategie!
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in en maak kans op een mini-robot, Microduck!
