Er zijn van die berichten die je even je koffie doen wegzetten. Voor mij was dat op 8 september jongstleden, toen de nieuwste PISA-cijfers verschenen: bijna 40 procent van de Nederlandse 15-jarigen haalt het minimale leesniveau niet meer – een stijging van 33 naar 39 procent in één meting. Van de veertien vergeleken EU-landen doet alleen Griekenland het slechter.
Ik las het bericht, sloeg het op en dacht: dit is niet alleen een onderwijsprobleem. Dit is een bedrijfsprobleem. En het bedrijfsleven doet alsof zijn neus bloedt.
‘We lazen hele boeken, mét leesverslag’
Ik behoor tot de generatie die op school boeken moest uitlezen. Geen fragmenten, geen samenvattingen, geen ‘even snel van Interwebs afhalen’. Hele boeken, mét leesverslag. Achteraf klaag ik daar niet over. Want in mijn werk, waarin ik dag in, dag uit dealplaybooks, contracten, offertes, strategische nota’s en klantvoorstellen doorwerk, is dat het fundament gebleken waarop de rest is gebouwd.
“Laten we eerlijk zijn: een fors deel van wat er aan podcasts verschijnt gaat ‘van niets naar nergens’”
Saskia Jeneson
Nu komt er een generatie op de arbeidsmarkt die dat fundament – gemiddeld genomen – niet meer meekrijgt. En dan hebben we het niet over ‘jongeren die minder lezen dan vroeger’. Dat is altijd een beetje waar geweest en meestal onzin. Nee, we hebben het over jongeren die complexe teksten niet meer kúnnen doorgronden. Onderzoeker Yra van Dijk zei het in Nieuwsuur ronduit: „Als je die niet meer kunt begrijpen, dan kun je uiteindelijk ook niet meer echt denken.”
Wanneer één misgelezen bijzin je marge kost
Dat is een zin die mij in het hart raakt, want mijn wereld draait om denken. Multilayeraanbestedingen, complexe klantvraagstukken, contracten waarin één misgelezen bijzin je marge kost. Als de instroom op de arbeidsmarkt structureel moeite krijgt met begrijpend lezen, dan hebben we het de komende tien jaar niet over ‘een uitdaging voor L&D’. Dan hebben we het over operationele kwaliteit, innovatiekracht en – onvermijdelijk – marge.
Geluidswal: een tsunami aan podcasts
En dan die geluidswal. Ik durf het bijna niet hardop te zeggen, maar ik ga het toch doen: we zitten midden in een tsunami van podcasts. In Nederland luistert inmiddels 55 procent van de volwassenen weleens naar een podcast – ruim 7 miljoen mensen. Bij 18- tot 35-jarigen is dat zelfs 79 procent. Het aantal beluisterde afleveringen per maand is in één jaar bijna verdubbeld, van 4,6 naar 8,3.
Ik heb niets tegen goede podcasts, integendeel. Maar laten we eerlijk zijn: een fors deel van wat er verschijnt gaat ‘van niets naar nergens’. Twee mensen praten. Er wordt geen bron aangehaald. Er wordt geen tegenspraak georganiseerd. En na een uur vraag je je af wat je nu eigenlijk hebt opgestoken (als het al een uur duurt).
“Dat schreeuwt om een sprong die het bedrijfsleven zelden maakt: partnerschap met de bibliotheek”
Saskia Jeneson
Dat is niet erg als je het bewust doet, als vermaak of als achtergrondduiding. Het wordt wél erg als ‘ergens naar luisteren’ de plek gaat innemen van ‘ergens over lezen’. Diep lezen is geen luxe. Het is de vaardigheid waarmee we samenhang vinden, tegenargumenten wegen en oordelen opschorten totdat we het hele plaatje overzien. Passief luisteren tussen twee vergaderingen door, terwijl je ondertussen je e-mail beantwoordt, is per definitie het tegenovergestelde. Het is aandacht die zichzelf verdunt.
Serieus sturen op leesvaardigheid
Zo bezien is deze blog een beetje somber. Een generatie die minder diep leest in een land dat verzuipt in inhoudelijke ruis, terwijl het bedrijfsleven vrijwel geen enkel HR-instrument heeft dat serieus stuurt op leesvaardigheid.
Tenzij.
Tenzij we het lef hebben om te doen wat we in andere dossiers ook doen: erkennen dat dit een strategisch risico is – en er iets tegenover zetten.
Lees ook: Deze neurowetenschapper geeft 3 tips om je beter te concentreren
Bibliotheek als ‘publieke huiskamer’
Het opvallende is dat er precies op dit moment een instituut in de lift zit dat een deel van het antwoord al klaar heeft liggen. De bibliotheek. Twee dagen na het PISA-nieuws kwamen de cijfers over 2025 naar buiten: 3,8 miljoen leden, groei op vrijwel elk front en – dit vind ik het meest fascinerende – bij jongvolwassenen tussen 18 en 30 jaar steeg het aantal leden in één jaar met 22 procent. Er kwamen 35 vestigingen bij, samen goed voor bijna 60 miljoen bezoeken. En er werden ruim 400.000 activiteiten georganiseerd.
De bibliotheek is – aldus de Vereniging van Openbare Bibliotheken – geen uitleenpunt meer, maar een ‘publieke huiskamer’ waar mensen leren, elkaar ontmoeten en zich verdiepen.
Sprong die het bedrijfsleven zelden maakt
Dat schreeuwt om een sprong die het bedrijfsleven zelden maakt: partnerschap met de bibliotheek. Niet als sponsoring, maar als leverancier van iets wat we hard nodig hebben.
Denk aan een bibliotheekabonnement als secundaire arbeidsvoorwaarde – het kost bijna niets en zegt alles. Denk aan ‘leesuren’ in traineeships en ontwikkelprogramma’s, waarin een boek serieus wordt behandeld naast de zoveelste e-learning of e-vlog. Denk aan werkgevers die met scholen en bibliotheken in hun regio meebetalen aan de Bibliotheek op school, omdat de leerlingen van vandaag de medewerkers van morgen zijn.
En denk, heel praktisch, aan managers die in hun één-op-ééngesprekken niet alleen naar een podcast verwijzen, maar ook naar een hoofdstuk in een boek dat zij hebben gelezen. Vijftien pagina’s aandachtig lezen en samen bespreken – dat is niet ouderwets, maar training in oordeelsvorming.
Lees ook: Leesvoer voor leiders: 7 boeken waarvan je slimmer wordt
Niet nóg een bevlogen manifest
Ik weet: dit klinkt bijna te eenvoudig om waar te zijn. Maar de cijfers vragen niet om nóg een bevlogen manifest. Ze vragen om praktische keuzes van mensen die iets te zeggen hebben over de inrichting van organisaties. Dat zijn wij.
Ik weiger somber te blijven, ook al is daar reden voor. De bibliotheek staat klaar. Onze werkvloer bestaat uit mensen die het verschil (nog) kennen tussen ruis en verdieping. Wij kunnen het verschil maken. En de komende tien jaar wordt niet gewonnen door wie het snelst reageert, maar door wie het scherpst leest. Tijd om daar ook naar te handelen.
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox. Schrijf je hier nu gratis in en maak kans op een mini-robot, een Microduck!
