Wat is narcisme op de werkvloer?
„Van narcisme spreken we wanneer iemand naast een sterke gerichtheid op zichzelf een uitgesproken verlangen heeft naar bewondering door anderen en een overdreven zelfbeeld koestert,” legt dr. Iris Gauglitz uit. Zij is hoogleraar organisatie- en arbeidspsychologie en doet specifiek onderzoek naar dit fenomeen.
Narcisme beweegt zich echter op een spectrum. een harde grens tussen ‘normaal’ en ‘ziekelijk’ is er niet. Ieder mens bezit in zekere mate narcistische eigenschappen. „Een gezonde dosis zelfgerichtheid is zelfs noodzakelijk om je staande te houden in een professionele omgeving,” nuanceert Marion Thiel, executive coach en expert in conflicthantering.
Lees ook: ‘Zoals ik in mijn vorige e-mail al aangaf’: hoe onbeleefde e-mails ons werk beïnvloeden
Het omslagpunt ligt bij de impact op de werkomgeving. „Narcisme wordt problematisch zodra het gedrag bij anderen structureel leidt tot ongemak, stress of verminderd functioneren,” aldus Gauglitz. In het bedrijfsleven klimmen narcistische individuen relatief vaak op naar leidinggevende posities. Ze presenteren zich met een grote dosis zelfvertrouwen en behalen op de korte termijn soms indrukwekkende resultaten.
Dat gedrag kan schadelijk zijn zonder dat er sprake is van een klinische narcistische persoonlijkheidsstoornis. Alleen een gecertificeerde deskundige mag zo’n diagnose stellen. Binnen organisaties gaat het er vooral om of het gedrag de werkomgeving blijvend belemmert.
Steve Jobs (Apple)
Wordt door leiderschapskundigen vaak omschreven als een ‘productieve narcist’. Hij bezat een grenzeloze visie en charisma, maar vertoonde ook een ‘reality distortion field’, een gebrek aan empathie voor werknemers en de neiging om prestaties van anderen op te eisen.
De 4 E’s: zo herken je narcistisch leiderschap
Volgens Thiel zijn managers met ‘een schadelijke narcistische dynamiek’ te herkennen aan vier centrale pijlers: de zogenoemde 4 E’s.
Dat begint bij een uitgesproken egocentrisme, waarbij leidinggevenden zichzelf continu in het middelpunt plaatsen en de successen van het voltallige team voor zichzelf opeisen. Dit gaat gepaard met een ernstig gebrek aan empathie: het onvermogen of de onwil om zich in te leven in de behoeften, emoties of werkdruk van ondergeschikten.
Daarnaast kenmerkt deze dynamiek zich door een extreme ego-overgevoeligheid, waardoor kritiek en opbouwende feedback stelselmatig buitensporig heftig of arrogant worden afgewezen. Ook uit narcistisch leiderschap zich in ernstige kleinering, waarbij medewerkers subtiel of openlijk worden ondermijnd om de eigen superioriteit te bevestigen.
Elon Musk (Tesla, SpaceX, X)
Wordt in psychologische analyses regelmatig aangehaald vanwege zijn drang naar constante bewondering, zijn grenzeloze zelfbeeld en zijn moeite met het verdragen van tegenspraak of kritiek.
Dat kleinmaken kan heel subtiel gebeuren. Thiel geeft een voorbeeld: „Een leidinggevende die in het bijzijn van collega’s zegt: ik neem dit wel van je over, ik weet immers dat dit te ingewikkeld voor je is.”
Gauglitz vult aan dat het stelselmatig toe-eigenen van door het team geleverde resultaten eveneens een duidelijke rode vlag is. Incidenteel onhebbelijk gedrag maakt iemand echter nog geen narcist; een slechte dag heeft iedereen. Pas als deze vier patronen zich structureel manifesteren, is de kans groot dat je te maken hebt met een manager met sterke narcistische trekken.
Lees ook: Toxisch leiderschap aan de top: hoe ga je om met een schreeuwende CEO?
Grandioos versus verborgen narcisme
Binnen het wetenschappelijk onderzoek wordt vaak onderscheid gemaakt tussen twee manifestaties van narcisme, die overigens in elkaar kunnen overlopen. Aan de ene kant staat de ‘openlijke of grandioze variant’: Deze leidinggevenden zijn makkelijk te spotten omdat ze luidruchtig, dominant, charmant en extreem zelfverzekerd overkomen. Ze eisen zonder aarzeling het podium op, pochen ongevraagd over hun resultaten en reageren bij de minste frictie arrogant of agressief.
Aan de andere kant staat het ‘verborgen of kwetsbare narcisme’, dat aanzienlijk lastiger te herkennen is. Verborgen narcisten voelen zich eveneens verheven boven hun omgeving, maar opereren eerder introvert en onzeker. In plaats van spierballentaal te gebruiken, zetten zij anderen klem door middel van schuldgevoelens. Dat uit zich in subtiele manipulatie met uitspraken als omdat jij dit niet beheerst, moet ik het nu in mijn eigen tijd oplossen of als jij stipt om vijf uur naar huis gaat, blijft het werk bij mij liggen.”
Travis Kalanick (Uber)
Bekend om zijn agressieve, grensverleggende stijl. Zijn meedogenloze winnaarsmentaliteit en gebrek aan empathie leidden tot een toxische bedrijfscultuur, wat uiteindelijk tot zijn gedwongen opstappen leidde.
Omgaan met een narcistische chef
Wie de samenwerking met een narcistische leidinggevende werkbaar wil houden, doet er goed aan de persoon los te koppelen van het gedrag. „Wil je grenzen stellen? Focus je dan uitsluitend op de acties van de leidinggevende, nooit op diens karakter,” adviseert Thiel.
Een effectieve communicatieaanpak gebruikt het narcistische ego juist als breekijzer. Vraag om steun of sturing in plaats van de confrontatie te zoeken. De leidinggevende zal zo’n verzoek snel inwilligen, omdat het hun status en positie als expert bevestigt.
Daarnaast raadt Gauglitz aan nauwkeurige voorvaldossiers bij te houden door concrete data, gebeurtenissen en afspraken te noteren, om zo een objectief patroon te kunnen aantonen. En het is raadzaam discreet binnen het team te klankborden over de vraag of collega’s hetzelfde ervaren en krachten kunnen worden gebundeld. Ervaar je als team voortdurende belemmering of schade, dan kun je met deze dossieropbouw gezamenlijk naar het volgende hiërarchische niveau, HR of de ondernemingsraad stappen.
Lees ook: Thuis klagen over die ene collega werkt niet, dit wel
De belangrijkste vorm van zelfbescherming blijft het bewaken van je eigen professionele autonomie. „Laat de invloed van toxisch gedrag niet bepalend zijn voor je eigenwaarde of werkplezier,” stelt Thiel. „Blijf zelf altijd transparant, professioneel en consequent handelen richting je omgeving. Dat is de beste buffer tegen manipulatie op de werkvloer.”
Donald Trump
Ontwikkelingspsychologen en politieke analisten noemen hem veelvuldig een schoolvoorbeeld van het ‘grandioze’ narcistische profiel vanwege zijn constante behoefte aan bewondering, het claimen van alle successen en het heftig aanvallen van critici.
Ontvang elke week het beste van BusinessWise in je mailbox, ook over leiderschap. Schrijf je hier nu gratis in:
